Millî Uzay Programı (MUP), Türkiye'nin uzay alanındaki ulusal hedeflerini ve bu hedeflere ulaşmak için izlenecek stratejiyi belirleyen devlet programıdır. Program, Türkiye Uzay Ajansı (TUA) tarafından kamu kurumları, üniversiteler ve sanayi kuruluşlarıyla birlikte hazırlanmış ve 9 Şubat 2021'de Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından Ankara'da düzenlenen bir toplantıyla kamuoyuna açıklanmıştır.[1][2]

Program; Ay'a ulaşmak, yerli uydu geliştirmek, bölgesel bir konumlama sistemi kurmak, uzaya bağımsız erişim sağlamak, uzay havası ve uzay nesnelerinin gözlemi alanlarında kabiliyet kazanmak, uzay sanayisini ve insan kaynağını geliştirmek ve bir Türk vatandaşını uzaya göndermek gibi on stratejik hedeften oluşur. Programın uygulama çerçevesi, 24 Mayıs 2022'de Resmî Gazete'de yayımlanan Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile yürürlüğe giren Millî Uzay Programı Strateji Belgesi 2022-2030'dur.[3][4]

Program kapsamında İMECE yer gözlem uydusu 2023'te fırlatılmış, Alper Gezeravcı ve Tuva Cihangir Atasever 2024'te uzay uçuşu gerçekleştirmiş, Türkiye'nin ilk yerli haberleşme uydusu TÜRKSAT 6A 2025'te hizmete girmiştir. Programın en çok bilinen hedefi olan Ay görevi için geliştirilen AYAP-1 uzay aracının fırlatılması ise 2027'nin ilk yarısında planlanmaktadır.[5][6][7][8]

Arka plan

Programdan önceki uzay çalışmaları

Türkiye'de uydu teknolojileri ve uzay araştırmaları, Millî Uzay Programı'ndan önce farklı kurumlar tarafından yürütülüyordu. Haberleşme uydularının işletmesini Türksat, yer gözlem uydularının geliştirilmesini TÜBİTAK UZAY ve TUSAŞ, savunma amaçlı uzay ve roket projelerini ise Savunma Sanayii Başkanlığı ile savunma şirketleri üstleniyordu. Bu dönemde Türkiye'nin ilk yerli yer gözlem uydusu RASAT 2011'de, GÖKTÜRK-2 2012'de, GÖKTÜRK-1 ise 2016'da fırlatıldı.

Uzay faaliyetlerinin farklı kurumlara dağılmış olması, ortak bir ulusal politika ve koordinasyon yapısı ihtiyacını gündeme getirdi. Strateji belgesi de programın amacını, bu çalışmaları ortak hedefler doğrultusunda bir araya getirmek ve Türkiye'nin uzay alanındaki kabiliyetlerini sistemli biçimde geliştirmek olarak tanımlar.[3]

Türkiye Uzay Ajansı ve programın hazırlanması

Türkiye Uzay Ajansı, 13 Aralık 2018'de yürürlüğe giren 23 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile kuruldu. Kararname, Ajansa verilen ilk görevler arasında Millî Uzay Programı'nı ve buna bağlı stratejik planları hazırlamayı saymaktadır.[9]

Programın hazırlık süreci kamuoyunda eleştirilere de konu oldu. Cumhuriyet gazetesinin Kasım 2020'de yayımlanan haberinde, Ajansın kuruluşunun üzerinden iki yıl geçmesine rağmen kararnamede öngörülen programın henüz açıklanmadığı aktarıldı.[10] Program, bu haberden yaklaşık üç ay sonra kamuoyuyla paylaşıldı.

Programın açıklanması

Millî Uzay Programı, 9 Şubat 2021'de Ankara'daki Cumhurbaşkanlığı Millet Kongre ve Kültür Merkezi'nde düzenlenen Millî Uzay Programı Tanıtım Toplantısı'nda Cumhurbaşkanı Erdoğan tarafından açıklandı. Erdoğan konuşmasında programın TUA tarafından bütün paydaşlarla birlikte hazırlandığını belirterek on hedefi tek tek sıraladı.[1] Tanıtım toplantısında açıklanan hedefler şunlardır:[1][2]

1. "Cumhuriyetimizin 100. yılında Ay'a ilk teması gerçekleştirmektir."

2. "Yeni nesil uydu geliştirme alanında dünya ile rekabet edebilecek ticari bir marka ortaya çıkarmaktır."

3. "Türkiye'ye ait bir bölgesel konumlama ve zamanlama sistemi geliştirmektir."

4. "Uzaya erişimi sağlamak ve bir uzay limanı işletmesi kurmaktır."

5. "Uzay havası ya da meteorolojisi olarak tabir edilen alana yatırım yaparak uzaydaki yetkinliğimizi artırmaktır."

6. "Türkiye'yi astronomik gözlemler ve uzay nesnelerinin yerden takibi konularında daha ileri bir seviyeye ulaştırmaktır."

7. "Ülkemizde uzay sanayi ekosistemini daha da geliştirmektir."

8. "Bir uzay teknoloji geliştirme bölgesi kurmaktır."

9. "Uzay alanında etkin ve yetkin insan kaynağımızı geliştirmektir."

10. "Bir Türk vatandaşını uzaya göndermektir."

Erdoğan, Ay hedefinin iki aşamada gerçekleştirileceğini açıkladı. Buna göre birinci aşamada uluslararası iş birliğiyle Dünya yörüngesine çıkarılacak bir uzay aracı, millî ve özgün bir hibrit roket motoruyla Ay'a ulaşacak ve 2023 sonunda Ay yüzeyine sert iniş yapacaktı. 2028'deki ikinci aşamada ise millî bir fırlatma aracıyla Ay'a yumuşak iniş yapılması hedeflendi.[1]

Strateji belgesi ve kalkınma planı

Programın ayrıntılı çerçevesi, 23 Mayıs 2022 tarihli ve 2022/4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile yürürlüğe giren Millî Uzay Programı Strateji Belgesi 2022-2030'da belirlendi. Genelge, 24 Mayıs 2022 tarihli ve 31845 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı.[4] Belgede on hedef şu başlıklar altında ele alınır:[3]

1. Ay Araştırma Programı

2. Uydu Üretiminin Tek Çatı Altında Toplanması ve Yerli Uydu Geliştirme Programı

3. Bölgesel Konumlama ve Zamanlama Sistemi Programı

4. Uzaya Erişim ve Uzay Limanı Programı

5. Uzay Havasına İlişkin Teknolojik Araştırmalar

6. Uzay Nesnelerinin Yerden Gözlemi ve Takibi

7. Uzay Sanayi Ekosisteminin Geliştirilmesi

8. Uzay Teknolojileri Geliştirme Bölgesi Kurulması

9. Uzay Farkındalığı ve İnsan Kaynağının Geliştirilmesi

10. Türk Astronot ve Bilim Misyonu Programı

Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Ekim 2023'te onayladığı On İkinci Kalkınma Planı (2024-2028) da uzay alanına yer verir. Plan, 2053 ufkunda Türkiye'nin "uzay alanında önde gelen ülkelerden biri olma vizyonu"nu tanımlar ve başta Ay Araştırma Projesi ile yerli ve millî uydu geliştirme projeleri olmak üzere ülkenin uzay alanında teknoloji üretme kabiliyetinin artırılmasını hedefler.[11]

Hedefler ve güncel durum

Programın on hedefi aynı ilerleme düzeyinde değildir. Bazı hedefler tamamlanmış ya da somut projelere dönüşmüş, bazıları ise planlama ve altyapı kurma aşamasındadır. Aşağıdaki tablo, hedeflerin Ekim 2026 itibarıyla durumunu özetler.

1. Ay Araştırma Programı

Ay Araştırma Programı'nın birinci aşaması AYAP-1 adıyla yürütülmektedir. Uzay aracını TÜBİTAK UZAY, aracın hibrit itki sistemini DeltaV Uzay Teknolojileri geliştirmektedir.[8] 2021'de açıklanan 2023 hedefi gerçekleştirilemedi; Kasım 2023'te fırlatma tarihi 2026'ya, TUA'nın 2025 faaliyet raporunda ise 2027'ye kaydırıldı. Raporda gecikmenin nedenleri arasında geliştirme ve test süreçlerinin öngörülenden uzun sürmesi, salgının etkileri ve tedarikteki yavaşlamalar sayıldı.[12][13]

Yaklaşık 3,5 ton kütleli aracın üretim, montaj ve entegrasyon çalışmaları Eylül 2026'da tamamlandı ve araç çevresel testler için TUSAŞ'ın Uzay Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezi'ne gönderildi. Açıklanan plana göre araç Ay yüzeyinden 100 kilometre yükseklikteki kutupsal bir yörüngede en az üç ay bilimsel gözlem yapacak, görevin sonunda Ay yüzeyine sert iniş yapacaktır.[8] Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır, Ekim 2026'da hedefin ulusal hibrit itki teknolojisiyle 2027'de Ay'a ulaşmak olduğunu açıkladı.[14]

2. Yerli uydu geliştirme

Bu hedef, Türkiye'deki uydu tasarım, üretim ve test kabiliyetlerinin daha verimli bir yapı altında toplanmasını ve dünya pazarında rekabet edebilecek bir uydu markası oluşturulmasını amaçlar.[3]

TÜBİTAK UZAY'ın geliştirdiği metre altı çözünürlüklü yer gözlem uydusu İMECE, 15 Nisan 2023'te ABD'deki Vandenberg Uzay Kuvvetleri Üssü'nden bir Falcon 9 roketiyle fırlatıldı.[5] Türkiye'nin ilk yerli haberleşme uydusu TÜRKSAT 6A ise 9 Temmuz 2024'te Cape Canaveral'dan fırlatıldı ve 42 derece doğu yörüngesine yerleştirildi.[15] TÜBİTAK UZAY, TUSAŞ, ASELSAN ve CTech tarafından geliştirilen uydu, 21 Nisan 2025'te düzenlenen törenle resmen hizmete girdi. TÜBİTAK, bu projeyle Türkiye'nin haberleşme uydusu üretebilen 11 ülkeden biri olduğunu açıklamıştır.[7][16]

Özel sektörde de uydu geliştiren şirketler ortaya çıkmıştır. Plan-S, Ocak 2026 itibarıyla uydu tabanlı nesnelerin interneti ağı için 16 uyduyu yörüngeye yerleştirmiş;[17] Baykar'a bağlı Fergani Uzay ise 2025'te kendi uydularını ve yörünge transfer aracını fırlatmıştır.[18]

3. Bölgesel Konumlama ve Zamanlama Sistemi

Bölgesel Konumlama ve Zamanlama Sistemi (BKZS), Türkiye ve çevresine konum, seyrüsefer ve zaman bilgisi sağlaması planlanan uydu tabanlı bir sistemdir. Strateji belgesi, fizibilite çalışmalarıyla başlayıp mevcut sistemlerin dayanıklılığının artırılması, deneysel bir BKZS uydusu ve bir uydu takımıyla devam eden aşamalı bir yol haritası öngörür.[3]

Sistemin kritik bileşenlerinden biri olan yerli atomik saat için TUA ile TÜBİTAK Ulusal Metroloji Enstitüsü (UME) arasında Haziran 2023'te Rubidyum Atomik Frekans Standardı projesi başlatıldı.[19] Geliştirilen atomik saat, 17 Temmuz 2026'da bir küp uyduyla yörüngeye fırlatıldı ve uydudan ilk sinyal alındı. Projede UME'nin yanı sıra TÜBİTAK UZAY ve İTÜNOVA yer aldı.[20]

4. Uzaya erişim ve uzay limanı

Bu hedef, Türkiye'nin uydularını kendi fırlatma araçlarıyla ve kendi işlettiği bir uzay limanından uzaya gönderebilmesini amaçlar.[3] Uzay limanının yeri uzun süre resmî olarak açıklanmadı; programın duyurulmasından kısa süre sonra Middle East Eye, isim vermeyen bir kaynağa dayanarak tesisin Somali'de kurulmasının planlandığını yazmıştı.[21]

30 Aralık 2025'te Bakan Kacır, Somali'de kurulacak uzay limanının fizibilite ve tasarım çalışmalarının tamamlandığını, ilk faz inşaat çalışmalarının başladığını ve arazinin iki ülke arasındaki anlaşmayla tahsis edildiğini açıkladı.[22] Cumhurbaşkanı Erdoğan da 5 Ekim 2026'daki IAC açılış konuşmasında uzay limanının inşa çalışmalarının başlatıldığını belirtti.[23] Ekim 2026 itibarıyla Türkiye kendi geliştirdiği bir roketle yörüngeye fırlatma gerçekleştirmemiştir. Bu alandaki çalışmalar arasında DeltaV'nin hibrit roketleri öne çıkmaktadır; şirketin geliştirdiği iki kademeli hibrit roket Haziran 2025'te 200 kilometrenin üzerinde irtifaya ulaşmıştır.[24]

5. Uzay havası

Uzay havası, Güneş kaynaklı olayların uydular, haberleşme ve seyrüsefer sistemleri ile elektrik şebekeleri üzerindeki etkilerini kapsar. Program, bu alanda bir Uzay Havası Uygulama Merkezi kurulmasını öngörür.[3] Kasım 2023'te merkezin 2025'te faaliyete geçmesinin planlandığı açıklanmış; merkezin inşası için 2026 bütçesinde ödenek ayrılmıştır.[25][26]

6. Astronomik gözlem ve uzay nesnelerinin takibi

Bu hedef, Türkiye'nin astronomik gözlem kapasitesini artırmayı ve yörüngedeki uyduları ve uzay enkazını yerden bağımsız olarak izleyebilmesini amaçlar. Strateji belgesi, robotik teleskoplar kurulmasını ve TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi ile Doğu Anadolu Gözlemevi'nin (DAG) bu çalışmalara entegre edilmesini öngörür.[3]

Atatürk Üniversitesi tarafından Erzurum'da 3.170 metre yükseklikte kurulan DAG'ın 4 metrelik teleskobu 2024'te teknik ilk ışığını aldı.[27] Teleskobun bilimsel aletlerinin devreye alınması sürmekte olup ilk bilimsel verilerin 2026 sonunda ya da 2027 başında alınması beklenmektedir.[28]

7. Uzay sanayi ekosistemi

Bu hedef, uzay alanında çalışan şirketlerin, üniversitelerin ve araştırma kurumlarının ortak bir ekosistem içinde gelişmesini, küçük ve orta ölçekli işletmelerin desteklenmesini ve uzay teknolojilerinin ihracata dönüşmesini amaçlar.[3] Program döneminde uydu, itki sistemi ve fırlatma teknolojileri alanında çalışan özel ve kamu şirketlerinin sayısı arttı. Türkiye, 5-9 Ekim 2026'da Antalya'da düzenlenen 77. Uluslararası Uzay Kongresi'ne ev sahipliği yaptı; kongrenin ev sahipliğini TUA, eş ev sahipliğini SAHA İstanbul üstlendi.[29][23]

8. Uzay Teknolojileri Geliştirme Bölgesi

Strateji belgesi, uzay alanında çalışan şirketlerin ve girişimlerin ortak altyapılardan yararlanabileceği bir teknoloji geliştirme bölgesi kurulmasını öngörür.[3] Bu kapsamda Ankara'nın Gölbaşı ilçesinde yaklaşık 700 bin metrekarelik bir alanda ODTÜ Uzay Teknolojileri Teknoloji Geliştirme Bölgesi, 18 Temmuz 2025'te Resmî Gazete'de yayımlanan kararla ilan edildi.[30]

9. Uzay farkındalığı ve insan kaynağı

Bu hedef, uzay alanında ihtiyaç duyulan nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesini ve toplumda uzay farkındalığının artırılmasını amaçlar.[3] On İkinci Kalkınma Planı da uzay dahil stratejik alanlarda nitelikli işgücü programları öngörür.[11] Bu hedefe yönelik etkinliklerden biri, TUA öncülüğünde 2026'da ilk kez düzenlenen TUA Astro Hackathon'dur.[31]

10. Türk Astronot ve Bilim Misyonu

Türk Astronot ve Bilim Misyonu, programın tamamlanan ilk hedefidir. Mayıs 2022'de başlayan astronot başvuru sürecine yaklaşık 36 bin kişi katıldı.[32]

Alper Gezeravcı, Axiom Space'in düzenlediği Axiom Mission 3 görevine misyon uzmanı olarak katıldı. Görev ABD saatiyle 18 Ocak 2024'te Kennedy Uzay Merkezi'nden fırlatıldı; Gezeravcı Uluslararası Uzay İstasyonu'nda Türk üniversiteleri ve araştırma kurumlarının hazırladığı 13 deneyi gerçekleştirdi ve 9 Şubat 2024'te Dünya'ya döndü.[6][33][32]

Tuva Cihangir Atasever ise 8 Haziran 2024'te Virgin Galactic'in Galactic 07 görevi kapsamında yaklaşık 87,5 kilometre irtifaya ulaşan yörünge altı bir araştırma uçuşu gerçekleştirdi.[34]

Uluslararası iş birlikleri

Programın Ay ve insanlı uzay uçuşu hedefleri uluslararası iş birliğine dayanır. Türkiye, 31 Ağustos 2026'da Washington'daki NASA Genel Merkezi'nde düzenlenen törenle Artemis Anlaşmaları'nı imzalayan 71. ülke oldu. Anlaşmayı Türkiye adına Bakan Kacır imzaladı; törene NASA Yöneticisi Jared Isaacman ve TUA Başkanı Yusuf Kıraç da katıldı.[35]

TUA Başkanı Kıraç, 2025'te Uluslararası Uzay Federasyonu'nun başkan yardımcılığına, aynı yılın Aralık ayında ise Asya-Pasifik Uzay İşbirliği Örgütü'nün 2026-2027 dönemi Konsey Başkanlığına seçildi.[36][37] Türkiye'nin 2026'da Uluslararası Uzay Kongresi'ne ev sahipliği yapması da programın uluslararası görünürlüğünü artıran gelişmeler arasında yer aldı.[29]

Bütçe

Millî Uzay Programı'nın toplam maliyeti tek bir kalem olarak açıklanmamıştır. Programın koordinatörü olan TUA'nın 2023 yılı bütçesi yaklaşık 1,6 milyar TL olarak belirlenmişti.[38] 2026 yılı merkezi yönetim bütçe teklifinde uzay ve havacılık faaliyetlerine toplam 8,7 milyar TL ödenek ayrıldı; 2026 Bütçe Kanunu'nda TUA'nın bütçesi yaklaşık 5,9 milyar TL'dir.[26][39] Uzay ve havacılık için açıklanan toplam tutar, TUA dışındaki kurumların harcamalarını da kapsadığından Ajansın bütçesiyle aynı gösterge değildir.

Değerlendirmeler

Program, Türkiye'nin uzay alanındaki ilk kapsamlı ulusal stratejisi olarak kurumlar arasında ortak bir çerçeve oluşturmuştur. Programın ilk beş yılında Türk astronotların uçuşları gerçekleştirilmiş, TÜRKSAT 6A hizmete girmiş ve Türkiye Artemis Anlaşmaları'nı imzalamıştır.

Programın takvimine ilişkin eleştiriler ise özellikle Ay görevi üzerinde yoğunlaşmıştır. Cumhuriyet'in 100. yılında Ay'a ilk temas hedefi gerçekleştirilemedi ve görev önce 2026'ya, ardından 2027'ye ertelendi.[12][13] Sözcü'nün Aralık 2024'te BirGün'e dayandırdığı haberde, Ay'a sert iniş projesinde ilerleme oranının yaklaşık yüzde 50, yumuşak iniş projesinde yüzde 3 düzeyinde olduğu ve projelerin personel, teşvik, kur ve dışa bağımlılık sorunlarından etkilendiği aktarıldı.[40] Uzay limanı, bölgesel konumlama sistemi ve uzay havası merkezi gibi hedefler ise Ekim 2026 itibarıyla proje ya da inşaat aşamasındadır.

Zaman çizelgesi

Dış Bağlantılar

• Türkiye Uzay Ajansı — Millî Uzay Programı

• Millî Uzay Programı Strateji Belgesi 2022-2030 (PDF)

• Cumhurbaşkanlığı Genelgesi 2022/4 (Resmî Gazete)