Artemis Anlaşmaları (İngilizce: Artemis Accords), Ay, Mars, kuyruklu yıldızlar ve asteroitlerin barışçıl amaçlarla keşfi ve kullanımında iş birliğine ilişkin ilkeleri belirleyen çok taraflı bir uzlaşı metnidir. NASA ve ABD Dışişleri Bakanlığı tarafından hazırlanan metin, 13 Ekim 2020'de sekiz kurucu ülke tarafından imzalandı.[1][2]

Anlaşmalar hukuken bağlayıcı bir antlaşma değil, imzacıların siyasi taahhüdü niteliğindedir ve 1967 tarihli Dış Uzay Antlaşması'na dayanır. Metin şeffaflık, birlikte çalışabilirlik, acil durumlarda yardımlaşma, bilimsel verilerin paylaşımı, uzay kaynaklarının kullanımı ve uzay enkazının azaltılması gibi on ilkeyi içerir.[2][3]

Eylül 2026 itibarıyla anlaşmaları imzalayan ülke sayısı 76'dır.[1][4] Türkiye, 31 Ağustos 2026'da Washington'daki NASA Genel Merkezi'nde düzenlenen törenle anlaşmaları imzalayan 71. ülke oldu.[5]

Arka plan ve kuruluş

NASA, ABD öncülüğünde insanları yeniden Ay'a göndermeyi amaçlayan Artemis programına katılacak ülkelerle iş birliğinin ilkelerini Mayıs 2020'de kamuoyuyla paylaştı. Anlaşmaların kurucu imzaları, çevrim içi düzenlenen 71. Uluslararası Uzay Kongresi sırasında 13 Ekim 2020'de atıldı.[1][2][6]

Kurucu imzacılar Avustralya, Kanada, İtalya, Japonya, Lüksemburg, Birleşik Arap Emirlikleri, Birleşik Krallık ve ABD'dir. ABD adına anlaşmaları dönemin NASA Yöneticisi Jim Bridenstine imzaladı.[6][2]

Hukuki niteliği

Metnin birinci bölümünde anlaşmaların, içerdiği ilkelere yönelik siyasi bir taahhüt olduğu belirtilir. Son hükümlere göre metnin aslı ABD Hükümeti'nde saklanır ve bir kopyası Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri'ne iletilir; ancak metin, BM Şartı'nın 102. maddesi kapsamında bir antlaşma olarak tescil edilemez. Herhangi bir devlet, imzasını ABD Hükümeti'ne sunarak anlaşmalara katılabilir.[2]

Anlaşmaların giriş bölümünde Dış Uzay Antlaşması'nın yanı sıra Kurtarma Anlaşması, Sorumluluk Sözleşmesi ve Tescil Sözleşmesi'ne bağlılık teyit edilir. Metin, uzay ajanslarının Ay, Mars, kuyruklu yıldızlar ve asteroitlerin yüzeyinde ve yörüngelerinde yürüttüğü sivil faaliyetleri kapsar.[2] İmzacılar grubunun 2024'te kabul ettiği çalışma esaslarında anlaşmalar, Dış Uzay Antlaşması'na dayanan uygulamaya dönük ve bağlayıcı olmayan ilkeler olarak tanımlanır.[3]

İlkeler

Anlaşmaların üçüncü ile on ikinci bölümleri arasında on ilke yer alır:[2]

1. Barışçıl amaçlar: iş birliği kapsamındaki faaliyetler yalnızca barışçıl amaçlarla yürütülür.

2. Şeffaflık: imzacılar uzay politikaları ve planladıkları faaliyetler hakkında bilgi paylaşır.

3. Birlikte çalışabilirlik: yakıt, iniş yapıları, haberleşme ve güç sistemlerinde ortak standartlar teşvik edilir.

4. Acil durum yardımı: imzacılar zor durumdaki astronotlara yardım etmeyi taahhüt eder.

5. Uzay nesnelerinin tescili: fırlatılan nesneler Tescil Sözleşmesi'ne uygun olarak kaydedilir.

6. Bilimsel verilerin paylaşımı: bilimsel veriler zamanında kamuoyuyla paylaşılır.

7. Uzay mirasının korunması: tarihî iniş alanları, eserler ve uzay araçları korunur.

8. Uzay kaynakları: kaynakların çıkarılmasının Dış Uzay Antlaşması'nın II. maddesi kapsamında ulusal sahiplenme anlamına gelmediği belirtilir.

9. Faaliyetlerin çakışmasının önlenmesi: zararlı etkileşimi önlemek için geçici "güvenlik bölgeleri" tanımlanır ve BM'ye bildirilir.

10. Yörünge enkazı: görev sonunda uzay araçlarının güvenli biçimde devre dışı bırakılması ve bertarafı planlanır.

İmzacılar

İmzacı sayısı her yıl arttı. NASA'nın listesine göre imzacıların yıllara göre dağılımı şöyledir:[4]

2026'da anlaşmalara katılan ülkeler arasında Portekiz, Umman, Letonya, Ürdün, Fas, Malta, İrlanda, Paraguay, Botsvana, Sırbistan, Mauritius, Türkiye, Cibuti, Arnavutluk, Hırvatistan, Fildişi Sahili ve San Marino bulunmaktadır.[4] NASA'ya göre Eylül 2026 itibarıyla dünya ülkelerinin yaklaşık yüzde 40'ı anlaşmaları imzalamıştır.[7]

İmzacılar grubu

İmzacılar, 2024'te kabul edilen çalışma esaslarına göre yılda iki kez toplanır: bir teknik çalıştay ve Uluslararası Uzay Kongresi sırasında düzenlenen üst düzey bir toplantı. Toplantılara dönüşümlü olarak belirlenen eş başkanlar başkanlık eder.[3] İmzacıların ilk yüz yüze toplantısı Eylül 2022'de Paris'teki kongre sırasında yapıldı.[8] Eylül 2025'te Sidney'deki toplantıda girişimlerin birbirine zarar vermemesi, enkaz, birlikte çalışabilirlik ve veri paylaşımı konuları ele alındı.[9] Ekim 2026'da Antalya'daki kongre sırasında düzenlenen toplantının eş başkanlığını NASA ile Peru'nun uzay ajansı yürüttü.[7]

Türkiye

Türkiye, 31 Ağustos 2026'da Washington'daki NASA Genel Merkezi'nde düzenlenen törenle Artemis Anlaşmaları'nı imzalayan 71. ülke oldu. Anlaşmayı Türkiye adına Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır imzaladı. Törene NASA Yöneticisi Jared Isaacman, ABD Dışişleri Bakanlığı'ndan Connor Tomlinson ve Türkiye Uzay Ajansı Başkanı Yusuf Kıraç katıldı.[5] Türk heyetinde Washington Büyükelçisi Sedat Önal ve ilk Türk astronot Alper Gezeravcı de yer aldı.[10]

Isaacman törende Türkiye'nin yakında ilk Ay görevini gerçekleştireceğini ve Uluslararası Uzay Kongresi'ne ev sahipliği yapacağını vurguladı.[5] ABD Dışişleri Bakanlığı ise açıklamasında Türkiye'yi köklü ve değerli bir NATO müttefiki olarak nitelendirdi.[11] Bakan Kacır, Türkiye'nin 2027'de gerçekleştirmeye hazırlandığı Ay görevi çerçevesinde anlaşmaları imzalamayı önemsediklerini ve şeffaflık, veri paylaşımı ve birlikte çalışabilirlik ilkelerinin benimsendiğini söyledi.[12][13]

Türkiye, Çin merkezli Asya-Pasifik Uzay İşbirliği Örgütü'nün de üyesidir ve TUA Başkanı Kıraç 2026-2027 döneminde örgütün Konsey Başkanlığını yürütmektedir. Örgüt üyeleri arasında Peru, Tayland ve Bangladeş de Artemis Anlaşmaları'nı imzalamıştır.[4]

Eleştiriler ve alternatif çerçeveler

Rusya, anlaşmaların hazırlık sürecinde ABD'nin yaklaşımını Birleşmiş Milletler'i devre dışı bırakan bir girişim olarak eleştirdi; dönemin Roscosmos Başkanı Dmitriy Rogozin, Artemis programını fazla ABD merkezli bulduğunu söyledi.[14][8] Rusya özellikle uzay kaynaklarının çıkarılmasına ve güvenlik bölgelerine ilişkin hükümlere itiraz etti; Çin'den gelen yorumlarda ise konunun BM çerçevesinde ele alınması gerektiği vurgulandı.[8]

Çin ve Rusya, 2021'de Ay'da ortak bir araştırma üssü kurmayı amaçlayan Uluslararası Ay Araştırma İstasyonu (ILRS) girişimini başlattı. Tayland, Senegal ve Sırbistan gibi bazı ülkeler hem ILRS'ye hem de Artemis Anlaşmaları'na katılmıştır.[4] Bir Rus yetkili 2024'te Türkiye'nin ILRS'ye katılmak için başvurduğunu öne sürmüş, ancak bu bilgi Türk yetkilileri tarafından doğrulanmamıştır.[15]

Uluslararası hukuk alanındaki çalışmalarda güvenlik bölgelerinin fiilî bir sahiplenmeye dönüşüp dönüşmeyeceği, uzay kaynaklarına ilişkin yorumun tek taraflı biçimde yaygınlaştırılması ve BM Uzayın Barışçıl Amaçlarla Kullanılması Komitesi'nin devre dışı kalması gibi konular tartışılmaktadır. Bazı yazarlar ise anlaşmaları, uzay hukukunun gelişimine uyum sağlayan bir yönetişim aracı olarak değerlendirir.[16][8]

Dış Bağlantılar

• Artemis Accords — NASA (İngilizce)

• Anlaşmaların imzalı metni (PDF, İngilizce)