Türkiye Uzay Ajansı (TUA), Türkiye'nin uzay ve havacılık alanındaki ulusal politika, strateji ve programlarını hazırlamak, ilgili kurumlar arasındaki koordinasyonu sağlamak, uzay faaliyetlerine ilişkin düzenleyici görevleri yürütmek ve Türkiye'yi uluslararası uzay kuruluşlarında temsil etmek amacıyla kurulmuş kamu kurumudur. Ajans, 13 Aralık 2018 tarihinde yürürlüğe giren 23 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile kurulmuştur.[1] Tüzel kişiliğe, idari ve mali özerkliğe ve özel bütçeye sahiptir. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının ilgili kuruluşudur ve merkezi Ankara'dadır.

TUA'nın görev alanı uydu geliştirme, uzaya erişim, uzay bilimi, insanlı uzay görevleri, uzay hukuku, uzay nesnelerinin kaydı, fırlatma izinleri, yer sistemleri, uluslararası iş birlikleri, uzay sanayisi ve insan kaynağının geliştirilmesi gibi çok sayıda konuyu kapsar. Ajansın temel işlevi, Türkiye'nin farklı kurumlara dağılmış uzay çalışmalarını ortak bir ulusal program çerçevesinde yönlendirmek ve koordine etmektir.

Ajans, 2021'de kamuoyuna açıklanan Millî Uzay Programı'nı yürütmektedir. Program kapsamında 2024 yılında Alper Gezeravcı ve Tuva Cihangir Atasever'in uzay uçuşları gerçekleştirilmiş, Türkiye'nin ilk Ay görevi için geliştirilen AYAP-1 uzay aracının üretim ve entegrasyonu 2026'da tamamlanmıştır. Türkiye, 2026 yılında Artemis Anlaşmaları'nı imzalamış; TUA, Antalya'da düzenlenen 77. Uluslararası Uzay Kongresi'nin (IAC 2026) ev sahipliğini üstlenmiştir.

Tarihçe

Kuruluş öncesindeki çalışmalar

Türkiye'de uydu teknolojileri ve uzay araştırmaları, TUA'nın kurulmasından önce TÜBİTAK UZAY, Türksat, Türk Silahlı Kuvvetleri, Savunma Sanayii Başkanlığı, TUSAŞ, ASELSAN, ROKETSAN ve çeşitli üniversiteler tarafından yürütülüyordu. Bu yapı, Türkiye'nin uydu geliştirme ve işletme kabiliyeti kazanmasını sağlarken uzay politikalarının tek bir ulusal kurum tarafından koordine edilmesi ihtiyacını da gündeme getirdi.

Türkiye Uzay Ajansının kurulmasına yönelik önemli girişimlerden biri 2017 yılında gerçekleştirildi. "Türkiye Uzay Ajansı Kurulması ve Uzaya Yönelik Faaliyetlerin Düzenlenmesi Hakkında Kanun Tasarısı" 24 Şubat 2017'de Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına sunuldu ve 2 Mart 2017'de ilgili ihtisas komisyonunda görüşüldü.[2] Tasarı yasalaşmadı; kurumsal yapı 2018 yılında çıkarılan Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile oluşturuldu.

Ajansın kurulması

Türkiye Uzay Ajansı, 13 Aralık 2018 tarihinde Resmî Gazete'de yayımlanan 23 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile resmen kuruldu. Kararnameyle Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteren Havacılık ve Uzay Teknolojileri Genel Müdürlüğü kaldırıldı; bu genel müdürlüğün uzay faaliyetleriyle ilgili görevleri, projeleri ve personeli TUA'ya aktarıldı.[1]

Serdar Hüseyin Yıldırım, 6 Ağustos 2019 tarihli ve 2019/261 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile Türkiye Uzay Ajansının ilk Başkanı olarak atandı. Karar, 7 Ağustos 2019 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı.[3]

Millî Uzay Programının hazırlanması

TUA'ya kuruluş kararnamesiyle verilen ilk görevlerden biri Millî Uzay Programını hazırlamaktı. Program hazırlanırken kamu kurumları, üniversiteler, araştırma merkezleri, savunma ve havacılık şirketleri ile sektör uzmanlarının katıldığı çalışmalar yürütüldü. Türkiye'nin mevcut uzay kabiliyetleri, teknolojik ihtiyaçları ve uzun vadeli hedefleri değerlendirilerek on ana hedef belirlendi.

Millî Uzay Programı, 9 Şubat 2021 tarihinde Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından kamuoyuna açıklandı.[4] Programın stratejik çerçevesini oluşturan Millî Uzay Programı Strateji Belgesi 2022-2030, 24 Mayıs 2022 tarihli Resmî Gazete'de 2022/4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile yürürlüğe girdi.[5]

Başkanlık değişimi

Serdar Hüseyin Yıldırım'ın ardından Yusuf Kıraç, 6 Ekim 2023 tarihli ve 2023/446 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile Türkiye Uzay Ajansı Başkanlığına atandı; karar 7 Ekim 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı.[6] Kıraç, Ajans Başkanlığı ile Yönetim Kurulu Başkanlığı görevlerini birlikte yürütmektedir.

Kıraç'ın başkanlığı döneminde Türk astronotların uzay uçuşları gerçekleştirildi, Ay uzay aracı üretim ve test aşamasına geçti ve Türkiye Artemis Anlaşmaları'nı imzaladı. Kıraç, 2025'te Uluslararası Uzay Federasyonu Başkan Yardımcılığına ve Asya-Pasifik Uzay İşbirliği Örgütünün 2026-2027 dönemi Konsey Başkanlığına seçildi.[7]

Hukuki statüsü

Türkiye Uzay Ajansı, genel bütçe kapsamındaki bir bakanlık birimi değildir. Ajans, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu'nun (II) sayılı cetvelinde yer alan özel bütçeli bir kamu idaresidir. Kendi bütçesine, tüzel kişiliğine ve idari karar mekanizmalarına sahiptir. Bununla birlikte devletin genel uzay politikaları ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının koordinasyonu çerçevesinde faaliyet gösterir.[1]

Ajansın idari ve mali özerkliği, görev alanıyla ilgili kararların uzmanlaşmış bir kurum tarafından alınabilmesini amaçlar. Ajansın bütçesi merkezi yönetim bütçesi içerisinde kabul edilir ve mali işlemleri Sayıştay denetimine tabidir.

Görev ve yetkileri

Ulusal uzay politikasının hazırlanması

TUA, Cumhurbaşkanı tarafından belirlenen genel politikalar doğrultusunda Millî Uzay Programını ve buna bağlı stratejik planları hazırlar. Programın uygulanabilmesi için proje, koordinasyon, destek ve düzenleme mekanizmaları oluşturur.[1]

Ajans, Türkiye'nin uzay alanındaki önceliklerini belirlerken bilimsel araştırma, ekonomik kalkınma, millî güvenlik, dışa bağımlılığın azaltılması, insan kaynağı ve uluslararası rekabet gibi konuları birlikte değerlendirir.

Kurumlar arası koordinasyon

Türkiye'nin uzay projeleri tek bir kuruluş tarafından yürütülmez. Haberleşme uyduları, yer gözlem sistemleri, fırlatma araçları, savunma teknolojileri, bilimsel deneyler ve yer istasyonları farklı kurumların sorumluluğundadır.

TUA, bu kurumların Millî Uzay Programı kapsamında ortak hedeflere yönlendirilmesini, görevlerin birbirini tamamlamasını ve kamu kaynaklarının planlı biçimde kullanılmasını sağlamakla görevlidir. Ajans; bakanlıklar, savunma kurumları, araştırma merkezleri, üniversiteler ve özel şirketler arasında koordinasyon kurabilir.

Uzaya erişim faaliyetleri

TUA'nın görevleri arasında insanlı ve insansız uzaya erişim faaliyetlerinin planlanması ve koordine edilmesi bulunur. Uzay araçlarının fırlatılması, yörüngeye yerleştirilmesi ve Dünya'ya geri döndürülmesi bu alanın kapsamındadır.

Türkiye içinden yapılacak uydu ve uzay aracı fırlatmaları için gerekli izinleri verme ve koordinasyonu sağlama yetkisi TUA'ya aittir. Yurt dışından gerçekleştirilecek fırlatma, yörüngeye yerleştirme ve geri dönüş işlemleriyle ilgili bildirimler de Ajans tarafından kayıt altına alınır.[1]

Uzay nesnelerinin kaydı

Türkiye'nin uluslararası anlaşmalar kapsamında uzaya gönderdiği nesnelerin ulusal kaydını tutmak TUA'nın görevlerinden biridir. Ajans, Türkiye adına fırlatılan uyduların ve diğer uzay nesnelerinin Birleşmiş Milletler nezdindeki tescil işlemlerini yürütür veya bu işlemleri yürütecek kuruluşları yetkilendirir.

Tescil, uzay nesnesinin mülkiyetinden farklı bir hukuki anlam taşır. Fırlatan devletin uluslararası sorumlulukları ile uzay nesnesinin kimliği, yörüngesi ve kullanım amacı tescil kayıtları üzerinden takip edilir.

Uzay araçları ve yer sistemleri

Ajans, uzay araçları, yer istasyonları, haberleşme sistemleri ve uzay operasyonlarıyla ilgili ulusal hakların yönetilmesinde görev alır. Yer istasyonları arasında koordinasyon sağlayabilir ve bunların işletilmesine yönelik sözleşmeler yapabilir.

Frekans spektrumu ve yörünge pozisyonları konusunda Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu ile Uluslararası Telekomünikasyon Birliği kapsamında yürütülen görevler ayrı bir mevzuata tabidir. TUA'nın yetkileri, bu kurumların frekans ve yörünge koordinasyonu görevlerini ortadan kaldırmaz.

Araştırma ve geliştirme destekleri

TUA, uzay ve havacılık teknolojilerinde dışa bağımlılığı azaltmak amacıyla araştırma, geliştirme ve yüksek teknoloji girişimciliği programları hazırlayabilir. Üniversiteler, araştırma merkezleri ve özel şirketlerle ortak projeler yürütebilir.

Ajans, görev alanıyla ilgili proje ve burs çağrılarını TÜBİTAK üzerinden uygulayabilir. Bu yapı, TUA'nın stratejik programlar oluşturmasına ve TÜBİTAK'ın araştırma destekleme altyapısından yararlanmasına imkân tanır.

Uzay teknolojilerinin sivil kullanımı

Uydu verileri ve uzay teknolojileri; tarım, çevre, şehircilik, afet yönetimi, meteoroloji, haberleşme, ulaşım ve doğal kaynakların izlenmesi gibi alanlarda kullanılabilir. TUA, bu teknolojilerin kamu kurumları tarafından kullanılmasına yönelik koordinasyon sağlamakla görevlidir.

Ajansın mevzuatında doğal afetlerin erken tespiti, afet hasarlarının azaltılması, kamu sağlığının korunması, tarımsal verimliliğin belirlenmesi ve çevrenin izlenmesi açık görev alanları arasında sayılmıştır.[1]

Yönetim yapısı

Türkiye Uzay Ajansı üç temel kurumsal unsurdan oluşur:

1. Yönetim Kurulu

2. Başkanlık

3. Hizmet birimleri

Ajans, gerekli görülmesi hâlinde Türkiye içinde irtibat büroları ve yurt dışında temsilcilikler açabilir.[1]

Yönetim Kurulu

Yönetim Kurulu, Ajansın en üst karar organıdır ve Başkan dâhil yedi üyeden oluşur. Türkiye Uzay Ajansı Başkanı aynı zamanda Yönetim Kuruluna başkanlık eder.

Kurulun toplantı ve karar yeter sayısı dörttür. Yönetim Kurulu en az ayda bir defa toplanır. Başkan dışındaki üyelerin görev süresi üç yıldır ve görev süresi dolan üyeler yeniden atanabilir.

Yönetim Kurulu; stratejik planlar, bütçe, yatırım programları, uluslararası anlaşmalar, büyük projeler, çalışma usulleri ve kurumsal politikalar gibi konularda karar alır.[1]

Başkanlık

Başkanlık, Ajans Başkanı ile iki başkan yardımcısından oluşur. Başkan, Ajansın idari yönetiminden, Yönetim Kurulu kararlarının uygulanmasından ve kurumun temsilinden sorumludur.

Başkanlar

İnsan kaynakları

Sayıştayın 2023 yılı denetim raporuna göre TUA için toplam 151 kadro ihdas edilmiş, bunların 66'sı (61 memur ve 5 kadrolu işçi) doluydu.[8]

Millî Uzay Programı

Millî Uzay Programı, Türkiye'nin 2022-2030 dönemindeki uzay politikasının ana stratejik çerçevesidir ve on ana hedeften oluşur.[9] Hedeflerin bir bölümü belirli projelere dönüştürülmüş, bir bölümü için kavramsal ve idari çalışmalar başlatılmış, bazıları ise uzun vadeli politika alanı olarak kalmıştır.

1. Ay Araştırma Programı

Ay Araştırma Programı iki aşamalı olarak planlanmıştır. Birinci aşamada, Türkiye'de geliştirilen bir uzay aracının uluslararası bir fırlatma hizmetiyle Dünya yörüngesine gönderilmesi, ardından DeltaV tarafından geliştirilen hibrit itki sistemiyle Ay'a yönelmesi amaçlanmaktadır. İkinci aşamada ise uzay aracının Türkiye'nin kendi fırlatma sistemiyle uzaya çıkarılması, Ay yüzeyine yumuşak iniş yapması ve yüzeyde araştırma yapacak bir gezgin taşıması hedeflenmektedir.[9]

Programın birinci aşaması AYAP-1 adıyla projelendirildi. TUA'nın müşteri, TÜBİTAK'ın destekleyici kurum olduğu projede uzay aracından TÜBİTAK UZAY, hibrit itki sisteminden DeltaV sorumludur. Proje 15 Aralık 2021'de başladı.[10]

2. Uydu üretiminin tek çatı altında toplanması

Bu hedef, Türkiye'deki uydu tasarım, üretim, entegrasyon ve test kabiliyetlerinin daha verimli bir kurumsal yapı içinde bir araya getirilmesini öngörür. Uydu projelerinin farklı kurumlarda yürütülmesi, bazı altyapıların ve uzman ekiplerin proje dönemleri arasında dağılmasına yol açabilmektedir.

Program; insan kaynağının korunmasını, mevcut test altyapılarının daha verimli kullanılmasını, tekrar eden yatırımların azaltılmasını ve uydu sistemlerinin ticari ürünlere dönüştürülmesini amaçlar. Kamuya açık belgelerde, bütün uydu üretim kurumlarının tek bir tüzel kişilik altında birleştirildiğine ilişkin bir karar yer almamaktadır.

3. Bölgesel Konumlama ve Zamanlama Sistemi

Bölgesel Konumlama ve Zamanlama Sistemi (BKZS), Türkiye ve çevresine yüksek doğruluklu konum, seyrüsefer ve zaman bilgisi sunması planlanan uydu temelli sistemdir. Amaç; ulaşım, haberleşme, savunma, finans, enerji, tarım ve bilişim altyapılarında yabancı küresel seyrüsefer uydu sistemlerine bağımlılığı azaltmak ve olası kesinti ya da erişim kısıtlamalarına karşı bölgesel bir kapasite oluşturmaktır.

Sistemin ön kavramsal analiz ve alternatif çözüm çalışmaları Savunma Sanayii Başkanlığı ile TUA arasında koordine edilmektedir.

4. Uzaya erişim ve uzay limanı

Bu hedef, Türkiye'nin uydu ve uzay araçlarını kendi fırlatma sistemleriyle uzaya gönderebilmesini amaçlar. Program kapsamında fırlatma araçları, roket motorları, fırlatma altyapıları, takip sistemleri ve uygun bir uzay limanı seçeneği değerlendirilmektedir.

Bir uzay limanının konumu; ekvatora yakınlık, güvenli uçuş koridorları, yerleşim bölgelerinden uzaklık, geniş deniz alanlarına erişim, hava koşulları ve uluslararası anlaşmalar gibi unsurlara bağlıdır. Program, uzay limanının Türkiye içinde veya uluslararası iş birliği yoluyla başka bir coğrafyada kurulması seçeneklerini kapsayacak biçimde hazırlanmıştır. Ekim 2026 itibarıyla Türkiye'nin yörüngesel fırlatma yapan faal bir uzay limanı bulunmamaktadır.

5. Uzay havasına ilişkin teknolojik araştırmalar

Uzay havası; Güneş patlamaları, koronal kütle atımları, Güneş rüzgârı ve Dünya'nın manyetik alanındaki değişimler gibi olayların uzay ve yer sistemleri üzerindeki etkilerini kapsar. Güçlü uzay havası olayları uyduların elektronik sistemlerine zarar verebilir, haberleşme ve seyrüsefer sinyallerini bozabilir ve elektrik şebekelerinde indüklenmiş akımlara yol açabilir.

Program kapsamında bir Uzay Havası Uygulama Merkezi kurulması, Güneş'ten Dünya atmosferine uzanan modeller geliştirilmesi ve kritik altyapılara yönelik risk analizleri yapılması öngörülmektedir.

6. Uzay nesnelerinin yerden gözlemi ve takibi

Dünya yörüngesindeki aktif uyduların, kullanım dışı uzay araçlarının, roket parçalarının ve diğer uzay enkazlarının sayısı artmaktadır. Bu nesneler çalışan uydular için çarpışma riski oluşturabilir.

Bu hedef, Türkiye'nin kendi uydularının yörüngelerini bağımsız biçimde belirleyebilmesini, uzay nesnelerini gözlemleyebilmesini ve yaklaşma risklerini değerlendirebilmesini amaçlar. Bu kapasite optik teleskoplar, radar sistemleri, yörünge hesaplama yazılımları ve uluslararası veri paylaşımı altyapıları gerektirir.

7. Uzay sanayisi ekosisteminin geliştirilmesi

Bu hedef, uzay alanında çalışan şirketlerin, araştırma merkezlerinin, üniversitelerin ve kamu kurumlarının ortak bir sanayi ekosistemi içinde gelişmesini amaçlar. Uydu platformları, kameralar, haberleşme ekipmanları, itki sistemleri, güç elektroniği, yer istasyonları, uçuş bilgisayarları, antenler, yazılımlar ve veri hizmetleri bu ekosistemin başlıca ürün alanlarıdır.

Program; küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin desteklenmesini, uzay teknolojilerinin ihracata dönüştürülmesini, nitelikli insan kaynağının ülkede tutulmasını ve araştırma projelerinin ticari ürünlere dönüşmesini hedeflemektedir.

8. Uzay Teknolojileri Geliştirme Bölgesi

Bu hedef, uzay alanında çalışan şirketlerin, girişimlerin ve araştırma ekiplerinin ortak altyapılardan yararlanabileceği kümelenmeler oluşturmayı amaçlar. Strateji belgesinde büyük şehirlerdeki teknokentler içinde uzay teknolojilerine yönelik kuluçka merkezleri kurulması ve girişimlere özel fon mekanizmaları sağlanması önerilmiştir.[9]

9. Uzay farkındalığı ve insan kaynağının geliştirilmesi

Uzay projeleri; fizik, astronomi, matematik, elektronik, bilgisayar, makine, havacılık, malzeme, kimya, biyoloji, tıp ve hukuk gibi birçok disiplinden uzman gerektirir. Bu hedef kapsamında üniversite programlarının geliştirilmesi, öğrencilere araştırma ve staj imkânları sunulması, lisansüstü eğitimlerin desteklenmesi, bilim merkezleri ve yarışmalar aracılığıyla gençlerin uzay alanına yönlendirilmesi planlanmaktadır.

Bu hedefe yönelik etkinliklerden biri, TUA öncülüğünde TÜMMİAD ve Valentura iş birliğiyle düzenlenen TUA Astro Hackathon'dur. Türkiye'nin ilk ulusal uzay temalı hackathonu olan etkinliğin ilk aşaması 28-29 Mart 2026'da 35 ilde 4.942 katılımcıyla eş zamanlı olarak yapılmış, Türkiye finali 8-9 Eylül 2026'da Ankara'da gerçekleştirilmiştir.[11]

10. Türk Astronot ve Bilim Misyonu

Türk Astronot ve Bilim Misyonu, Türk vatandaşlarının bilimsel görevler kapsamında uzaya gönderilmesini, mikro yerçekimi deneyleri yürütülmesini ve Türkiye'deki araştırmacıların insanlı uzay uçuşu süreçlerinde deneyim kazanmasını amaçladı. Proje, 2024'te gerçekleştirilen iki uçuşla hayata geçirildi.

Türk Astronot ve Bilim Misyonu

Astronotların seçilmesi

Astronot başvuru süreci Mayıs 2022'de başlatıldı. TUA'nın açıkladığı verilere göre yaklaşık 36 bin kişi başvurdu. Başvurular arasından seçilen adaylar Ankara'da tıbbi, psikolojik, fiziksel ve mesleki değerlendirmelerden geçirildi.[12]

29 Nisan 2023'te TEKNOFEST'te Alper Gezeravcı birinci astronot adayı, Tuva Cihangir Atasever ise yedek astronot adayı olarak açıklandı. İki aday ABD'nin Houston kentinde Axiom Space tarafından yürütülen eğitim programına katıldı.[12]

Alper Gezeravcı'nın görevi

Alper Gezeravcı, Axiom Space tarafından düzenlenen Axiom Mission 3 (Ax-3) görevine misyon uzmanı olarak katıldı. SpaceX'in Crew Dragon uzay aracı, Falcon 9 roketiyle ABD yerel saatiyle 18 Ocak 2024'te, Türkiye saatiyle 19 Ocak 2024'te Kennedy Uzay Merkezi'ndeki 39A Fırlatma Kompleksi'nden fırlatıldı.[13]

Görev ekibinde komutan Michael López-Alegría, pilot Walter Villadei ile misyon uzmanları Marcus Wandt ve Alper Gezeravcı yer aldı. Dragon uzay aracı 20 Ocak 2024'te Uluslararası Uzay İstasyonu'na kenetlendi.[14]

Gezeravcı, istasyonda Türk üniversiteleri ve araştırma kurumları tarafından hazırlanan 13 bilimsel deneyi gerçekleştirdi. Deneyler biyoloji, tıp, genetik, bağışıklık sistemi, malzeme bilimi, elektronik üretimi, algler, bitkiler ve yaşam destek sistemleri gibi alanları kapsıyordu.[12]

Görev, hava koşulları nedeniyle planlanandan daha uzun sürdü. Dragon kapsülü 9 Şubat 2024'te Florida açıklarına indi. Fırlatmadan dönüşe yaklaşık 22 gün süren görevin yaklaşık 18 günü istasyona kenetli olarak geçti.[14]

Tuva Cihangir Atasever'in yörünge altı uçuşu

Tuva Cihangir Atasever, 8 Haziran 2024'te Virgin Galactic'in Galactic 07 görevi kapsamında VSS Unity uzay uçağıyla yörünge altı araştırma uçuşu gerçekleştirdi.[15]

Araç 54,4 mil (yaklaşık 87,5 km) irtifaya ulaştı. Uçuş kapsamında Türk araştırmacılar tarafından hazırlanan toplam yedi çalışma yürütüldü; bunlardan üçü mikro yerçekimi süresince araç içinde, dördü ise uçuşla bağlantılı olarak yerde gerçekleştirildi. Çalışmalar insan fizyolojisi, radyasyon ölçümü, beyin kan akışı, metabolizma ve mikro yerçekiminin biyolojik etkileri gibi alanları kapsıyordu.[15]

TUA, Atasever'i Türkiye'nin ikinci astronotu olarak tanımlar. Uçuşun ulaştığı irtifa, ABD Federal Havacılık İdaresinin astronot tanımında kullandığı 50 millik (yaklaşık 80,5 km) sınırın üzerinde, Uluslararası Havacılık Federasyonunun uzayın sınırı olarak kabul ettiği 100 kilometrelik Kármán çizgisinin ise altındadır. Bu nedenle uçuşun sınıflandırılması kullanılan ölçüte göre değişir.

Ay görevinin güncel durumu

AYAP-1 uzay aracı, TÜBİTAK UZAY öncülüğünde geliştirilmektedir. Uçuş bilgisayarı, haberleşme, güç, yönelim belirleme ve kontrol, termal kontrol ve kamera gibi alt sistemlerin büyük bölümü Türkiye'de üretilmiştir; araçta İMECE ve TÜRKSAT 6A projelerinde kazanılan teknolojik birikimden yararlanılmıştır.[16]

DeltaV tarafından geliştirilen hibrit itki sistemi, uzay aracını Dünya yörüngesinden Ay aktarım yörüngesine yönlendirmek için tasarlanmaktadır. TUA'nın Haziran 2025 tarihli açıklamasına göre, iki kademeli hibrit roketle yapılan bir uçuş testinde 200 kilometrenin üzerinde irtifaya ulaşılmıştır.[17]

Millî Uzay Programı'nın 2021'deki ilk tanıtımında görevin 2023 yılında gerçekleştirilmesi hedeflenmişti; bu hedef daha sonra ertelendi. Eylül 2026'da Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır, yüzde 80'in üzerinde yerlilik oranına sahip yaklaşık 3,5 tonluk uzay aracının üretim, montaj ve sistem entegrasyonunun tamamlandığını açıkladı. Araç, ısıl vakum, yapısal ve elektromanyetik uyumluluk testleri için TUSAŞ bünyesindeki Uzay Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezi'ne (USET) gönderildi.[16]

Açıklanan plana göre uzay aracının 2027 yılının ilk aylarında ABD'den fırlatılması, yaklaşık iki aylık bir yolculuğun ardından Ay yüzeyinden 100 kilometre yükseklikte kutupsal ve dairesel bir yörüngeye girmesi öngörülmektedir. Aracın bu yörüngede en az üç ay bilimsel operasyon yürütmesi, görev performansına bağlı olarak bu sürenin 18 aya kadar uzatılması planlanmaktadır.[16]

Uydu projelerindeki kurumsal rolü

Türkiye Uzay Ajansı, Türkiye'deki uyduların üreticisi veya işletmecisi değildir. Ajansın rolü ulusal programın hazırlanması, koordinasyon, düzenleme, uluslararası temsil ve projelerin stratejik yönetimidir. Uyduların tasarım ve üretimi TÜBİTAK UZAY, TUSAŞ ve ASELSAN gibi kuruluşlar; işletmesi ise Türksat ve ilgili kamu kurumları tarafından yürütülür.

TÜBİTAK UZAY

TÜBİTAK Uzay Teknolojileri Araştırma Enstitüsü, Türkiye'nin başlıca uydu araştırma ve geliştirme kuruluşlarından biridir. BİLSAT, RASAT, GÖKTÜRK-2 ve İMECE projelerinde teknik geliştirme görevleri üstlenmiştir.

İMECE, TÜBİTAK UZAY tarafından geliştirilen metre altı çözünürlüklü yer gözlem uydusudur. Uydu, 15 Nisan 2023'te ABD'deki Vandenberg Uzay Kuvvetleri Üssü'nden Falcon 9 roketiyle fırlatılmıştır.[18]

Türksat

Türksat A.Ş., Türkiye'nin haberleşme uydularının işletilmesinden ve uydu haberleşme hizmetlerinden sorumludur.

Türkiye'nin ilk yerli haberleşme uydusu TÜRKSAT 6A; TÜBİTAK UZAY, TUSAŞ, ASELSAN ve CTech tarafından geliştirildi. Türksat, projenin işletmeci ve kullanıcı kurumudur. Uydu 9 Temmuz 2024'te Türkiye saatiyle 02.30'da Cape Canaveral'dan Falcon 9 roketiyle fırlatıldı ve 42 derece doğu yörüngesine yerleştirildi.[19]

Savunma Sanayii Başkanlığı ve savunma şirketleri

Savunma Sanayii Başkanlığı, askerî uydu sistemleri, fırlatma teknolojileri, konumlama sistemleri ve uzay gözetleme projelerinde görev alır. ROKETSAN fırlatma ve roket sistemleri, ASELSAN haberleşme ve elektronik sistemler, TUSAŞ ise uydu platformları ve uzay aracı üretim altyapıları üzerinde çalışmaktadır.

TUA, bu kurumların yerine geçen bir üretim kuruluşu değildir; Millî Uzay Programı kapsamındaki ortak hedefleri ve ulusal koordinasyonu yönetir.

Uluslararası faaliyetler

TUA, Türkiye'yi uzay ve havacılık alanındaki uluslararası kuruluşlarda temsil etmekle görevlidir. Türkiye'nin ilişkili olduğu başlıca uluslararası yapılar şunlardır:

• Uzay Araştırmaları Komitesi (COSPAR)

• Asya-Pasifik Uzay İşbirliği Örgütü (APSCO)

• İslam Ülkeleri Uzay Bilim ve Teknolojileri Ağı (ISNET)

• Birleşmiş Milletler Uzayın Barışçıl Amaçlarla Kullanımı Komitesi (COPUOS)

• Avrupa Uzay Uygulamaları Ağı (EURISY)

• Uluslararası Uzay Federasyonu (IAF)

Türkiye'nin bazı üyelikleri TUA kurulmadan önce TÜBİTAK aracılığıyla başlamıştır; örneğin Türkiye COSPAR'a 1996'da,[20] IAF'a ise 2009'da üye olmuştur.[21] TUA'nın kurulmasından sonra ulusal temsil ve koordinasyon görevlerinin önemli bölümü Ajansa aktarılmıştır.

İkili iş birlikleri

TUA; Ukrayna, Macaristan, Kazakistan, Japonya, Meksika ve başka ülkelerin uzay kurumlarıyla iş birliği anlaşmaları imzalamış ve görüşmeler yürütmüştür.

27 Ekim 2021'de Dubai'de düzenlenen 72. Uluslararası Uzay Kongresi sırasında TUA ile Japonya Havacılık ve Uzay Araştırma Ajansı (JAXA) arasında "Barışçıl Amaçlar için Uzay Faaliyetleri Alanında İşbirliği Zaptı" imzalandı. Belgeyi TUA Başkanı Serdar Hüseyin Yıldırım ile JAXA Başkanı Hiroshi Yamakawa imzaladı.[22]

26 Mart 2026'da TUA Başkanı Yusuf Kıraç, İtalyan Uzay Ajansı (ASI) Başkanı Teodoro Valente ve beraberindeki heyeti ağırladı; görüşmede uydu teknolojileri, uzay sanayisi ve Millî Uzay Programı kapsamında geliştirilebilecek iş birlikleri ele alındı.[23]

Artemis Anlaşmaları

Türkiye, 31 Ağustos 2026'da Washington'daki NASA Genel Merkezi'nde düzenlenen törenle Artemis Anlaşmaları'nı imzalayan 71. ülke oldu. Anlaşmayı Türkiye adına Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır imzaladı; törene NASA Yöneticisi Jared Isaacman ve TUA Başkanı Yusuf Kıraç da katıldı.[24]

Artemis Anlaşmaları; Ay, Mars ve diğer gök cisimlerinin barışçıl amaçlarla keşfi ve kullanımında şeffaflık, birlikte çalışabilirlik, acil durumlarda yardımlaşma, uzay nesnelerinin kaydı, bilimsel verilerin paylaşımı ve uzay enkazının azaltılması gibi ilkeleri belirleyen bağlayıcı olmayan bir uzlaşı metnidir.[24]

APSCO ve IAF görevleri

TUA Başkanı Yusuf Kıraç, 4-5 Aralık 2025'te Bangkok'ta düzenlenen 19. Konsey Toplantısı'nda APSCO'nun 2026-2027 dönemi Konsey Başkanlığına oy birliğiyle seçildi. Kıraç, örgütün tarihinde bu göreve getirilen ilk Türk temsilci oldu.[7]

Kıraç ayrıca 2025'te Sidney'de düzenlenen 76. Uluslararası Uzay Kongresi sırasında Uluslararası Uzay Federasyonu Başkan Yardımcılığına seçildi ve federasyonun yönetiminde yer alan ilk Türk temsilci oldu.[7]

IAC 2026 Antalya

77. Uluslararası Uzay Kongresi (IAC 2026), 5-9 Ekim 2026 tarihlerinde Antalya'nın Belek bölgesindeki NEST Kongre ve Sergi Merkezi'nde düzenlendi. Türkiye'de ilk kez düzenlenen kongrede, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının koordinasyonundaki organizasyonun ev sahipliğini TUA, eş ev sahipliğini ise SAHA İstanbul üstlendi.[25]

"The World Needs More Space" (Dünyanın Daha Fazla Uzaya İhtiyacı Var) temasıyla düzenlenen kongreye 108 ülkeden 8.330 bildiri özeti gönderildi ve bu sayı kongre tarihinin rekoru oldu.[26] Türkiye'den gönderilen 1.810 bildiri özeti de IAC tarihinde tek bir ülkeden gelen en yüksek katkıydı.[27] IAF Başkanı Gabriella Arrigo, kongreye 111 ülkeden 7.500'ü aşkın katılımcının katıldığını açıkladı.[28] Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır ise 111 ülkeden 10 bine yakın katılımcının kongreye iştirak ettiğini, son gün düzenlenen halka açık günle birlikte toplam ziyaretçi sayısının 20 bine yaklaştığını söyledi.[29]

Kongreden bir gün önce, 4 Ekim'de Bakan Kacır'ın ev sahipliğinde yapılan Uluslararası Bakanlar ve Parlamenterler Toplantısı'nda 21 ülkeden 32 katılımcı, barışçıl amaçlarla uzay kullanımına ilişkin Antalya Deklarasyonu'nu imzaladı.[30] 5 Ekim'deki açılış töreninde konuşan Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Türkiye'nin ilk Ay görevi için geliştirilen AYAP-1 uzay aracının üretim ve entegrasyonunun tamamlandığını ve aracın test sürecinde olduğunu açıkladı.[31] Aynı gün uzay ajansı yöneticilerinin katıldığı özel oturumda konuşan TUA Başkanı Yusuf Kıraç, uzayın geleceğinin ortak yetenekler, sorumlu liderlik ve etkin küresel iş birliğiyle inşa edilebileceğini söyledi.[32]

TUA, kongrenin ilk iki gününde iki uluslararası anlaşma imzaladı: Türk Devletleri Teşkilatı koordinesinde yürütülen ortak küp uydu projesindeki iş birliğinin devamı niteliğinde bir çerçeve anlaşma ve Birleşik Krallık Uzay Ajansı (UKSA) ile bir iyi niyet anlaşması.[33] Kongre kapsamında Güney Afrika Ulusal Uzay Ajansı (SANSA) ile de bir mutabakat zaptı imzalandı.[34]

Kongrenin son günü olan 9 Ekim'de toplanan IAF Genel Kurulu, 2029 kongresinin Cenevre'de yapılmasına karar verdi.[28] Kapanışta IAF bayrağı, 2027 kongresine ev sahipliği yapacak Polonya'ya devredildi.[35]

Bütçe ve mali yapı

Türkiye Uzay Ajansı özel bütçeli bir kamu idaresidir; bütçesi merkezi yönetim bütçesi içinde ayrı bir kurum bütçesi olarak yer alır.

2026 yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu'nda TUA'ya toplam 5.917.250.000 TL ödenek ayrılmıştır. Bu tutarın yaklaşık 5,7 milyar TL'lik bölümü sermaye transferlerinden oluşmaktadır. Personel giderleri için 77,4 milyon TL, sosyal güvenlik primleri için 8,4 milyon TL, mal ve hizmet alımları için 73,9 milyon TL ödenek öngörülmüştür.[36]

Kamuoyunda "uzay ve havacılık bütçesi" adıyla paylaşılan daha yüksek tutarlar, TUA'nın kurum bütçesinin yanı sıra başka kamu kurumlarının uzay ve havacılık harcamalarını da içerebilir. Bu nedenle TUA bütçesi ile devletin toplam uzay harcaması aynı gösterge değildir.

Sayıştay raporuna göre Ajansın 2023 yılı başlangıç ödeneği 1.618.002.000 TL, yıl sonu ödeneği 1.632.464.451 TL, gerçekleşen harcaması ise 882.376.996 TL'dir. Bütçe giderlerinin gerçekleşme oranı yüzde 54,05 olarak kaydedilmiştir.[8]

Türkiye'nin uzay yönetimindeki yeri

TUA'nın kurulmasıyla Türkiye, uzay alanındaki politika ve koordinasyon görevlerini bu alana ayrılmış ulusal bir kurum altında toplamaya başladı. Ajansın etkisi, doğrudan sahip olduğu üretim tesislerinden çok, farklı kurumları ortak programlara bağlama, uzay faaliyetlerini düzenleme ve uluslararası temsili yürütme kapasitesiyle ilişkilidir.

TUA'nın başlıca kurumsal katkıları şunlardır:

• Türkiye'nin ilk kapsamlı uzay stratejisinin hazırlanması

• Ay Araştırma Programının başlatılması

• Türk Astronot ve Bilim Misyonunun koordine edilmesi

• Uzay nesnelerinin ulusal kaydı ve Birleşmiş Milletler tescili

• Fırlatma ve uzay operasyonlarına ilişkin izin mekanizmaları

• Uluslararası uzay kuruluşlarında Türkiye'nin temsili ve Artemis Anlaşmaları sürecinin yürütülmesi

• Uzay sanayisi ve insan kaynağı politikalarının geliştirilmesi

• Kamu kurumları, üniversiteler ve şirketler arasında koordinasyon

Program takvimi ve gecikmeler

Millî Uzay Programı uzun vadeli ve teknik açıdan zor hedefler içermektedir. Bu tür görevlerin takvimleri tasarım, test, bütçe, fırlatma hizmetleri, uluslararası anlaşmalar ve teknik riskler nedeniyle değişebilmektedir.

Ay görevinin ilk aşaması için 2021'de açıklanan 2023 hedefi gerçekleştirilemedi. Hedef tarih önce 2026'ya,[37] ardından 2027'nin ilk aylarına kaydırıldı.[16]

Programdaki on hedef aynı ilerleme düzeyinde değildir. Türk Astronot ve Bilim Misyonu'nun planlanan uçuşları 2024'te tamamlanmıştır. Ay Araştırma Programı'nın ilk aşamasında uzay aracı test aşamasına geçmiştir. BKZS, uzay limanı, uzay havası merkezi ve bazı sanayi yapılanmaları ise proje veya planlama aşamasındadır.

Dış Bağlantılar

• Türkiye Uzay Ajansı Resmî Web Sitesi

• Millî Uzay Programı

• IAC 2026 Antalya Resmî Web Sitesi