Türkiye Uzay Ajansı, Türkiye'nin uzay ve havacılık alanındaki ulusal politika, strateji ve programlarını hazırlamak, ilgili kurumlar arasındaki koordinasyonu sağlamak, uzay faaliyetlerine ilişkin düzenleyici görevleri yürütmek ve Türkiye'yi uluslararası uzay kuruluşlarında temsil etmek amacıyla kurulmuş kamu kurumudur. Ajans, 13 Aralık 2018 tarihinde yürürlüğe giren 23 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile kurulmuştur. Tüzel kişiliğe, idari ve mali özerkliğe ve özel bütçeye sahiptir. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının ilgili kuruluşudur ve merkezi Ankara'dadır.

TUA'nın görev alanı uydu geliştirme, uzaya erişim, uzay bilimi, insanlı uzay görevleri, uzay hukuku, uzay nesnelerinin kaydı, fırlatma izinleri, yer sistemleri, uluslararası iş birlikleri, uzay sanayisi ve insan kaynağının geliştirilmesi gibi çok sayıda konuyu kapsar. Ajansın temel işlevi Türkiye'nin farklı kurumlara dağılmış uzay çalışmalarını ortak bir ulusal program çerçevesinde yönlendirmek ve koordine etmektir.

Tarihçe

Kuruluş öncesindeki çalışmalar

Türkiye'de uydu teknolojileri ve uzay araştırmaları, TUA'nın kurulmasından önce TÜBİTAK UZAY, Türksat, Türk Silahlı Kuvvetleri, Savunma Sanayii Başkanlığı, TUSAŞ, ASELSAN, ROKETSAN ve çeşitli üniversiteler tarafından yürütülüyordu. Bu yapı, Türkiye'nin uydu geliştirme ve işletme kabiliyeti kazanmasını sağlarken uzay politikalarının tek bir ulusal kurum tarafından koordine edilmesi ihtiyacını da gündeme getirdi.

Türkiye Uzay Ajansının kurulmasına yönelik önemli girişimlerden biri 2017 yılında gerçekleştirildi. “Türkiye Uzay Ajansı Kurulması ve Uzaya Yönelik Faaliyetlerin Düzenlenmesi Hakkında Kanun Tasarısı”, 2 Mart 2017 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisinin gündemine geldi. Ajans bu tasarıyla kurulmadı; kurumsal yapı 2018 yılında çıkarılan Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile oluşturuldu.

Ajansın kurulması

Türkiye Uzay Ajansı, 13 Aralık 2018 tarihinde yayımlanan 23 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile resmen kuruldu. Kararnameyle Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteren Havacılık ve Uzay Teknolojileri Genel Müdürlüğü kaldırıldı. Bu genel müdürlüğün uzay faaliyetleriyle ilgili görevleri, projeleri, personeli ve bazı kurumsal birikimleri TUA'ya aktarıldı.

Ajansın yönetim yapısının oluşturulması 2019 yılında tamamlanmaya başladı. Serdar Hüseyin Yıldırım, Ağustos 2019'da Türkiye Uzay Ajansının ilk Başkanı ve Yönetim Kurulu Başkanı olarak atandı. Aynı atama kararıyla ilk Yönetim Kurulu üyeleri de belirlendi.

Millî Uzay Programının hazırlanması

TUA'ya kuruluş kararnamesiyle verilen ilk görevlerden biri Millî Uzay Programını hazırlamaktı. Program hazırlanırken kamu kurumları, üniversiteler, araştırma merkezleri, savunma ve havacılık şirketleri ile sektör uzmanlarının katıldığı çalışmalar yürütüldü. Türkiye'nin mevcut uzay kabiliyetleri, teknolojik ihtiyaçları ve uzun vadeli hedefleri değerlendirilerek on ana hedef oluşturuldu.

Millî Uzay Programı, 9 Şubat 2021 tarihinde kamuoyuna açıklandı. Programın hukuki ve stratejik çerçevesini oluşturan Millî Uzay Programı Strateji Belgesi 2022-2030, 24 Mayıs 2022 tarihli Resmî Gazete'de 2022/4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile yayımlandı.

Başkanlık değişimi

Serdar Hüseyin Yıldırım'ın ardından Yusuf Kıraç, 7 Ekim 2023 tarihli ve 2023/446 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile Türkiye Uzay Ajansı Başkanı olarak atandı. Kıraç, Ajans Başkanlığı ile Yönetim Kurulu Başkanlığı görevlerini birlikte yürütmektedir.

Hukuki statüsü

Türkiye Uzay Ajansı, genel bütçe kapsamındaki bir bakanlık birimi değildir. Ajans, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu'nun II sayılı cetvelinde yer alan özel bütçeli bir kamu idaresidir. Kendi bütçesine, tüzel kişiliğine ve idari karar mekanizmalarına sahiptir. Bununla birlikte devletin genel uzay politikaları ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının koordinasyonu çerçevesinde faaliyet gösterir.

Ajansın hukuki statüsünde yer alan idari ve mali özerklik, görev alanıyla ilgili kararların uzmanlaşmış bir kurum tarafından alınabilmesini amaçlar. Ajansın bütçesi merkezi yönetim bütçesi içerisinde kabul edilir ve mali işlemleri Sayıştay denetimine tabidir.

Görev ve yetkileri

Ulusal uzay politikasının hazırlanması

TUA, Cumhurbaşkanı tarafından belirlenen genel politikalar doğrultusunda Millî Uzay Programını ve buna bağlı stratejik planları hazırlar. Programın uygulanabilmesi için proje, koordinasyon, destek ve düzenleme mekanizmaları oluşturur.

Ajans, Türkiye'nin uzay alanındaki önceliklerini belirlerken bilimsel araştırma, ekonomik kalkınma, millî güvenlik, dışa bağımlılığın azaltılması, insan kaynağı ve uluslararası rekabet gibi konuları birlikte değerlendirir.

Kurumlar arası koordinasyon

Türkiye'nin uzay projeleri tek bir kuruluş tarafından yürütülmez. Haberleşme uyduları, yer gözlem sistemleri, fırlatma araçları, savunma teknolojileri, bilimsel deneyler ve yer istasyonları farklı kurumların sorumluluğundadır.

TUA, bu kurumların Millî Uzay Programı kapsamında ortak hedeflere yönlendirilmesini, görevlerin birbirini tamamlamasını ve kamu kaynaklarının planlı biçimde kullanılmasını sağlamakla görevlidir. Ajans; bakanlıklar, savunma kurumları, araştırma merkezleri, üniversiteler ve özel şirketler arasında koordinasyon kurabilir.

Uzaya erişim faaliyetleri

TUA'nın görevleri arasında insanlı ve insansız uzaya erişim faaliyetlerinin planlanması ve koordine edilmesi bulunur. Uzay araçlarının fırlatılması, yörüngeye yerleştirilmesi ve Dünya'ya geri döndürülmesi bu alanın kapsamındadır.

Türkiye içinden yapılacak uydu ve uzay aracı fırlatmaları için gerekli izinleri verme ve koordinasyonu sağlama yetkisi TUA'ya aittir. Yurt dışından gerçekleştirilecek fırlatma, yörüngeye yerleştirme ve geri dönüş işlemleriyle ilgili bildirimler de Ajans tarafından kayıt altına alınır.

Uzay nesnelerinin kaydı

Türkiye'nin uluslararası anlaşmalar kapsamında uzaya gönderdiği nesnelerin ulusal kaydını tutmak TUA'nın görevlerinden biridir. Ajans, Türkiye adına fırlatılan uyduların ve diğer uzay nesnelerinin Birleşmiş Milletler nezdindeki tescil işlemlerini yürütür veya bu işlemleri yürütecek kuruluşları yetkilendirir.

Bu görev, uzay nesnesinin mülkiyetinden farklı bir hukuki anlam taşır. Tescil, fırlatan devletin uluslararası sorumlulukları, uzay nesnesinin kimliği, yörüngesi ve kullanım amacı açısından önemlidir.

Uzay araçları ve yer sistemleri

Ajans, uzay araçları, yer istasyonları, haberleşme sistemleri ve uzay operasyonlarıyla ilgili ulusal hakların yönetilmesinde görev alır. Yer istasyonları arasında koordinasyon sağlayabilir ve bunların işletilmesine yönelik sözleşmeler yapabilir.

Frekans spektrumu ve yörünge pozisyonları konusunda Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu ile Uluslararası Telekomünikasyon Birliği kapsamında yürütülen görevler ayrı bir mevzuata tabidir. TUA'nın yetkileri, bu kurumların frekans ve yörünge koordinasyonu görevlerini ortadan kaldırmaz.

Araştırma ve geliştirme destekleri

TUA, uzay ve havacılık teknolojilerinde dışa bağımlılığı azaltmak amacıyla araştırma, geliştirme ve yüksek teknoloji girişimciliği programları hazırlayabilir. Üniversiteler, araştırma merkezleri ve özel şirketlerle ortak projeler yürütebilir.

Ajans, görev alanıyla ilgili proje ve burs çağrılarını TÜBİTAK üzerinden uygulayabilir. Bu yapı, TUA'nın stratejik program oluşturmasını ve TÜBİTAK'ın araştırma destekleme altyapısından yararlanmasını mümkün kılar.

Uzay teknolojilerinin sivil kullanımı

Uydu verileri ve uzay teknolojileri; tarım, çevre, şehircilik, afet yönetimi, meteoroloji, haberleşme, ulaşım ve doğal kaynakların izlenmesi gibi alanlarda kullanılabilir. TUA, bu teknolojilerin kamu kurumları tarafından kullanılmasına yönelik koordinasyon sağlamakla görevlidir.

Ajansın mevzuatında doğal afetlerin erken tespiti, afet hasarlarının azaltılması, kamu sağlığının korunması, tarımsal verimliliğin belirlenmesi ve çevrenin izlenmesi açık görev alanları arasında sayılmıştır.

Yönetim yapısı

Türkiye Uzay Ajansı üç temel kurumsal unsurdan oluşur:

1. Yönetim Kurulu

2. Başkanlık

3. Hizmet birimleri

Ajans gerekli görülmesi hâlinde Türkiye içinde irtibat büroları ve yurt dışında temsilcilikler açabilir.

Yönetim Kurulu

Yönetim Kurulu, Ajansın en üst karar organıdır. Başkan dâhil yedi üyeden oluşur. Türkiye Uzay Ajansı Başkanı aynı zamanda Yönetim Kuruluna başkanlık eder.

Kurulun toplantı ve karar yeter sayısı dörttür. Yönetim Kurulu en az ayda bir defa toplanır. Başkan dışındaki üyelerin görev süresi üç yıldır ve görev süresi dolan üyeler yeniden atanabilir.

Yönetim Kurulu; stratejik planlar, bütçe, yatırım programları, uluslararası anlaşmalar, büyük projeler, çalışma usulleri ve kurumsal politikalar gibi konularda karar alır.

Başkanlık

Başkanlık, Ajans Başkanı ile iki başkan yardımcısından oluşur. Başkan, Ajansın idari yönetiminden, Yönetim Kurulu kararlarının uygulanmasından ve kurumun temsilinden sorumludur.

İnsan kaynakları

Sayıştayın 2023 yılı denetim raporuna göre TUA için toplam 151 kadro ihdas edilmişti. Aynı yıl itibarıyla 61 memur ve 5 kadrolu işçi olmak üzere toplam 66 dolu kadro bulunuyordu. Bu rakamlar 2023 yılına aittir ve güncel personel sayısı olarak değerlendirilmemelidir.

Millî Uzay Programı

Millî Uzay Programı, Türkiye'nin 2022-2030 dönemindeki uzay politikasının ana stratejik çerçevesidir. Program on ana hedeften oluşur. Bu hedeflerin bir bölümü belirli projelere dönüştürülmüş, bir bölümü için kavramsal ve idari çalışmalar başlatılmış, bazı hedefler ise uzun vadeli politika alanı olarak bırakılmıştır. Programda yer alması, her hedefin tamamlandığı veya uygulama takviminin kesinleştiği anlamına gelmez.

1. Ay Araştırma Programı

Ay Araştırma Programı iki aşamalı olarak planlanmıştır.

Birinci aşamada, Türkiye'de geliştirilen bir uzay aracının uluslararası bir fırlatma hizmetiyle Dünya yörüngesine gönderilmesi amaçlanmaktadır. Uzay aracının, DeltaV tarafından geliştirilen katı yakıt ve sıvı oksitleyici kullanan hibrit itki sistemini uzayda ateşleyerek Ay'a yönelmesi ve Ay yüzeyine kontrollü sert iniş gerçekleştirmesi hedeflenmektedir.

İkinci aşamada uzay aracının Türkiye'nin kendi fırlatma sistemiyle Dünya yörüngesine çıkarılması, Ay yüzeyine yumuşak iniş yapması ve yüzeyde araştırma gerçekleştirecek bir gezen araç taşıması planlanmaktadır.

Programın birinci aşaması AYAP-1 adıyla projelendirildi. TUA, TÜBİTAK Başkanlığı, TÜBİTAK UZAY ve DeltaV arasında yapılan sözleşmeyle proje 15 Aralık 2021 tarihinde başlatıldı. Uzay aracının geliştirme ve teknik koordinasyon çalışmalarında TÜBİTAK UZAY, hibrit itki sisteminde DeltaV görev almaktadır.

Millî Uzay Programı'nın 2021 yılındaki ilk tanıtımında görevin ilk aşamasının 2023 yılında gerçekleştirilmesi hedeflenmişti. Bu hedef tarihinde Ay görevi fırlatılmadı. TUA'nın 2025 ve 2026 yıllarındaki açıklamalarında uzay aracının ve hibrit itki sisteminin geliştirme, üretim ve uzaya uygunluk testlerinin sürdüğü belirtilmiştir. Temmuz 2026 itibarıyla görevin gerçekleştirildiğine ilişkin resmî bir açıklama bulunmamaktadır.

2. Uydu üretiminin tek çatı altında toplanması

Bu hedef, Türkiye'deki uydu tasarım, üretim, entegrasyon ve test kabiliyetlerinin daha verimli bir kurumsal yapı içinde bir araya getirilmesini öngörür. Türkiye'de uydu projelerinin farklı kurumlarda yürütülmesi, bazı altyapıların ve uzman ekiplerin proje dönemleri arasında dağılmasına yol açabilmektedir.

Program; insan kaynağının korunmasını, mevcut test altyapılarının daha verimli kullanılmasını, tekrar eden yatırımların azaltılmasını ve uydu sistemlerinin ticari ürünlere dönüştürülmesini amaçlar. Ayrıca uydu platformları ve alt sistemlerinde dışa bağımlılığın azaltılması hedeflenmektedir.

Bu başlık stratejik bir hedeftir. Kamuya açık belgelerde, bütün uydu üretim kurumlarının tek bir tüzel kişilik altında birleştirilmesinin tamamlandığına ilişkin bir bilgi bulunmamaktadır.

3. Bölgesel Konumlama ve Zamanlama Sistemi

Bölgesel Konumlama ve Zamanlama Sistemi, Türkiye ve çevresine yüksek doğruluklu konum, seyrüsefer ve zaman bilgisi sunması planlanan uydu temelli sistemdir.

Programın amacı ulaşım, haberleşme, savunma, finans, enerji, tarım ve bilişim altyapılarında yabancı küresel seyrüsefer uydu sistemlerine olan bağımlılığı azaltmaktır. Sistem, mevcut küresel sistemlerde oluşabilecek kesinti veya erişim kısıtlamalarına karşı bölgesel bir kapasite oluşturmayı hedefler.

Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı raporuna göre ön kavramsal analiz ve alternatif sistem çözümü çalışmaları Savunma Sanayii Başkanlığı ile TUA arasında koordine edilmektedir.

4. Uzaya erişim ve uzay limanı

Bu hedef, Türkiye'nin uydu ve uzay araçlarını kendi fırlatma sistemleriyle uzaya gönderebilmesini amaçlar. Program kapsamında fırlatma araçları, roket motorları, fırlatma altyapıları, takip sistemleri ve uygun bir uzay limanı seçeneği değerlendirilmektedir.

Bir uzay limanının konumu; ekvatora yakınlık, güvenli uçuş koridorları, yerleşim bölgelerinden uzaklık, deniz veya geniş boş alanlara erişim, hava koşulları ve uluslararası anlaşmalar gibi unsurlara bağlıdır. Millî Uzay Programı, Türkiye içinde veya uluslararası iş birliği yoluyla başka bir coğrafyada uzay limanı kurulması seçeneklerini kapsayabilecek biçimde hazırlanmıştır.

Temmuz 2026 itibarıyla TUA tarafından işletilen ve yörüngesel fırlatma gerçekleştiren faal bir Türk uzay limanı bulunmamaktadır. Program bu nedenle devam eden uzun vadeli hedeflerden biridir.

5. Uzay havasına ilişkin teknolojik araştırmalar

Uzay havası; Güneş patlamaları, koronal kütle atımları, Güneş rüzgârı ve Dünya'nın manyetik alanındaki değişimler gibi olayların uzay ve yer sistemleri üzerindeki etkilerini inceler.

Güçlü uzay havası olayları uyduların elektronik sistemlerine zarar verebilir, haberleşme ve seyrüsefer sinyallerini bozabilir, elektrik şebekelerinde indüklenmiş akımlara yol açabilir ve yüksek irtifada çalışan sistemlerin radyasyon maruziyetini artırabilir.

Millî Uzay Programı kapsamında bir Uzay Havası Uygulama Merkezi oluşturulması, Güneş'ten Dünya atmosferine kadar uzanan modeller geliştirilmesi ve kritik altyapılara yönelik risk analizleri yapılması öngörülmektedir.

6. Uzay nesnelerinin yerden gözlemi ve takibi

Dünya yörüngesindeki aktif uyduların, kullanım dışı uzay araçlarının, roket parçalarının ve diğer uzay enkazlarının sayısı artmaktadır. Bu nesneler çalışan uydular için çarpışma riski oluşturabilir.

Program, Türkiye'nin kendi uydularının yörüngelerini bağımsız biçimde belirleyebilmesini, uzay nesnelerini gözlemleyebilmesini ve yaklaşma risklerini değerlendirebilmesini amaçlar. Bu kapasite optik teleskoplar, radar sistemleri, yörünge hesaplama yazılımları ve uluslararası veri paylaşımı altyapıları gerektirir.

7. Uzay sanayisi ekosisteminin geliştirilmesi

Bu hedef, uzay alanında çalışan şirketlerin, araştırma merkezlerinin, üniversitelerin ve kamu kurumlarının ortak bir sanayi ekosistemi içinde gelişmesini amaçlar.

Uydu platformları, kameralar, haberleşme ekipmanları, itki sistemleri, güç elektroniği, yer istasyonları, uçuş bilgisayarları, antenler, yazılımlar ve veri hizmetleri bu ekosistemin başlıca ürün alanlarıdır.

Program; küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin desteklenmesini, uzay teknolojilerinin ihracata dönüştürülmesini, nitelikli insan kaynağının ülkede tutulmasını ve araştırma projelerinin ticari ürünlere dönüşmesini hedeflemektedir.

8. Uzay Teknolojileri Geliştirme Bölgesi

Uzay Teknolojileri Geliştirme Bölgesi hedefi, uzay alanında çalışan şirketlerin, girişimlerin ve araştırma ekiplerinin ortak altyapılardan yararlanabileceği kümelenmeler oluşturmayı amaçlar.

Strateji belgelerinde büyük şehirlerdeki teknokentler içinde uzay teknolojilerine yönelik kuluçka merkezleri kurulması ve girişimlere özel fon mekanizmaları sağlanması önerilmiştir. Hedefin temel amacı şirketler arasında teknik iş birliğini artırmak, ortak test ve üretim altyapılarının kullanılmasını sağlamak ve yeni girişimlerin sektöre girişini kolaylaştırmaktır.

9. Uzay farkındalığı ve insan kaynağının geliştirilmesi

Uzay projeleri; fizik, astronomi, matematik, elektronik, bilgisayar, makine, havacılık, malzeme, kimya, biyoloji, tıp ve hukuk gibi birçok disiplinden uzman gerektirir.

Bu hedef kapsamında üniversite programlarının geliştirilmesi, öğrencilere araştırma ve staj imkânları sunulması, lisansüstü eğitimlerin desteklenmesi, bilim merkezleri ve yarışmalar aracılığıyla gençlerin uzay alanına yönlendirilmesi planlanmaktadır.

Programın uzun vadeli amacı, gelecekteki uydu, fırlatma, derin uzay ve insanlı görevlerde çalışabilecek sürdürülebilir bir uzman havuzu oluşturmaktır.

10. Türk Astronot ve Bilim Misyonu

Türk Astronot ve Bilim Misyonu, bir Türk vatandaşının bilimsel görev kapsamında uzaya gönderilmesini, mikro yerçekimi deneyleri yürütülmesini ve Türkiye'deki araştırmacıların insanlı uzay uçuşu süreçleriyle deneyim kazanmasını amaçladı.

Proje, TUA, TÜBİTAK Başkanlığı ve TÜBİTAK UZAY arasında yapılan sözleşmeyle 15 Aralık 2021 tarihinde başlatıldı.

Türk Astronot ve Bilim Misyonu

Astronotların seçilmesi

Astronot başvuru süreci Mayıs 2022'de başlatıldı. TUA'nın açıkladığı verilere göre yaklaşık 36 bin kişi başvurdu. Başvurular arasından 30 aday Ankara'da gerçekleştirilen ayrıntılı değerlendirme sürecine çağrıldı. Adaylar tıbbi, psikolojik, fiziksel ve mesleki testlerden geçirildi.

29 Nisan 2023 tarihinde Alper Gezeravcı birinci astronot adayı, Tuva Cihangir Atasever ise yedek astronot adayı olarak açıklandı. İki aday ABD'nin Houston kentinde Axiom Space tarafından yürütülen eğitim programına katıldı.

Alper Gezeravcı'nın görevi

Alper Gezeravcı, Axiom Space tarafından düzenlenen Axiom Mission 3 görevine misyon uzmanı olarak katıldı. SpaceX'in Crew Dragon uzay aracı, Falcon 9 roketiyle ABD yerel saatiyle 18 Ocak 2024'te, Türkiye saatiyle 19 Ocak 2024'te Kennedy Uzay Merkezi'ndeki 39A Fırlatma Kompleksi'nden fırlatıldı.

Görev ekibinde Michael López-Alegría, Walter Villadei, Marcus Wandt ve Alper Gezeravcı yer aldı. Dragon uzay aracı 20 Ocak 2024'te Uluslararası Uzay İstasyonu'na kenetlendi.

Gezeravcı, Uluslararası Uzay İstasyonu'nda Türk üniversiteleri ve araştırma kurumları tarafından hazırlanan 13 bilimsel deneyi gerçekleştirdi. Deneyler biyoloji, tıp, genetik, bağışıklık sistemi, malzeme bilimi, elektronik üretimi, algler, bitkiler ve yaşam destek sistemleri gibi alanları kapsıyordu.

Görev, hava koşulları nedeniyle başlangıçta planlanandan daha uzun sürdü. Gezeravcı 9 Şubat 2024'te Dünya'ya döndü. TUA, astronotun istasyonda 18 gün geçirdiğini ve 13 deneyin tamamlandığını açıkladı.

Tuva Cihangir Atasever'in yörünge altı uçuşu

Tuva Cihangir Atasever, 8 Haziran 2024 tarihinde Virgin Galactic'in Galactic 07 görevi kapsamında VSS Unity aracıyla yörünge altı araştırma uçuşu gerçekleştirdi.

Araç yaklaşık 88,5 ile 90 kilometre arasında bir irtifaya ulaştı. Atasever yaklaşık üç dakikalık mikro yerçekimi sırasında yedi bilimsel deney yürüttü. Deneyler insan fizyolojisi, radyasyon ölçümü, beyin kan akışı, omurilik sıvısı, metabolizma ve mikro yerçekiminin biyolojik etkileri gibi alanları kapsıyordu.

TUA, Atasever'i Türkiye'nin ikinci astronotu olarak tanımlar. Uçuşun ulaştığı irtifa, ABD Federal Havacılık İdaresinin uzay uçuşu tanıması için kullandığı 50 kara mili, yaklaşık 80,5 kilometre sınırının üzerindedir. Uluslararası Hava Sporları Federasyonunun uzayın sınırı olarak kullandığı 100 kilometrelik Kármán çizgisinin altında kalmıştır. Bu nedenle uçuşun sınıflandırılması kullanılan irtifa ölçütüne göre değişebilir.

Ay görevinin güncel durumu

AYAP-1 uzay aracında uçuş bilgisayarı, haberleşme, güç dağıtımı, yönelim belirleme ve kontrol, termal kontrol, kamera ve diğer alt sistemlerin Türkiye'de geliştirilmesi planlanmaktadır.

DeltaV tarafından geliştirilen hibrit itki sistemi, uzay aracını Dünya yörüngesinden Ay aktarım yörüngesine yönlendirmek için tasarlanmaktadır. TUA'nın Haziran 2025 tarihli açıklamasına göre sistemin üretim ve uzaya uygunluk testleri devam etmekteydi. Aynı açıklamada iki kademeli hibrit roket sistemiyle yapılan bir testte 200 kilometrenin üzerinde irtifaya ulaşıldığı belirtildi.

2026 yılında yayımlanan TUA ve TÜBİTAK UZAY içerikleri de Ay uzay aracının geliştirme faaliyetlerinin sürdüğünü göstermektedir. Geniş açılı kamera, sistem mühendisliği, bilimsel görevler ve uzay aracı alt sistemleri üzerinde çalışmalar devam etmektedir. Bu bilgiler doğrultusunda AYAP-1, Temmuz 2026 itibarıyla geliştirme aşamasında bulunan bir görevdir.

Uydu projelerindeki kurumsal rolü

Türkiye Uzay Ajansı, Türkiye'deki bütün uyduların üreticisi veya işletmecisi değildir. Ajansın rolü ulusal programın hazırlanması, koordinasyon, düzenleme, uluslararası temsil ve projelerin stratejik yönetimidir.

TÜBİTAK UZAY

TÜBİTAK Uzay Teknolojileri Araştırma Enstitüsü, Türkiye'nin başlıca uydu araştırma ve geliştirme kuruluşlarından biridir. BİLSAT, RASAT, GÖKTÜRK-2 ve İMECE projelerinde teknik geliştirme görevleri üstlenmiştir.

İMECE, TÜBİTAK UZAY tarafından geliştirilen metrealtı çözünürlüklü yer gözlem uydusudur. Uydu 15 Nisan 2023 tarihinde Falcon 9 roketiyle fırlatılmıştır. İMECE'nin TUA tarafından üretildiğini yazmak kurumsal açıdan hatalıdır.

Türksat

Türksat A.Ş., Türkiye'nin haberleşme uydularının işletilmesinden ve uydu haberleşme hizmetlerinden sorumludur.

Türkiye'nin ilk yerli haberleşme uydusu TÜRKSAT 6A, TÜBİTAK UZAY, TUSAŞ, ASELSAN ve CTech tarafından geliştirildi. Türksat, projenin işletmeci ve kullanıcı kurumudur. Uydu 9 Temmuz 2024 tarihinde Türkiye saatiyle fırlatıldı ve 42 derece doğu yörüngesine yerleştirildi.

Savunma Sanayii Başkanlığı ve savunma şirketleri

Savunma Sanayii Başkanlığı, askerî uydu sistemleri, fırlatma teknolojileri, konumlama sistemleri ve uzay gözetleme projelerinde görev alır. ROKETSAN fırlatma ve roket sistemleri, ASELSAN haberleşme ve elektronik sistemler, TUSAŞ uydu platformları ve uzay aracı üretim altyapıları üzerinde çalışmaktadır.

TUA bu kurumların yerine geçen bir üretim kuruluşu değildir. Ajans, Millî Uzay Programı kapsamındaki ortak hedefleri ve ulusal koordinasyonu yönetir.

Uluslararası faaliyetler

TUA, Türkiye'yi uzay ve havacılık alanındaki uluslararası kuruluşlarda temsil etmekle görevlidir. Ajansın resmî sayfasında Türkiye'nin ilişkili olduğu başlıca yapılar arasında şu kuruluşlar yer almaktadır:

• Uzay Araştırmaları Komitesi, COSPAR

• Asya-Pasifik Uzay İşbirliği Örgütü, APSCO

• İslam Ülkeleri Uzay Bilim ve Teknolojileri Ağı, ISNET

• Birleşmiş Milletler Uzayın Barışçıl Amaçlarla Kullanımı Komitesi, COPUOS veya Türkçe kullanımda UBAKK

• Avrupa Uzay Politikası ve uygulamaları ağı EURISY

• Uluslararası Uzay Federasyonu, IAF

Türkiye'nin bazı üyelikleri TUA kurulmadan önce TÜBİTAK veya diğer kamu kurumları aracılığıyla başlamıştır. TUA'nın kurulmasından sonra ulusal temsil ve koordinasyon görevlerinin önemli bölümü Ajansa aktarılmıştır. Örneğin Türkiye, COSPAR'a 1996'da TÜBİTAK aracılığıyla, IAF'a ise 2009'da katılmıştır.

İkili iş birlikleri

TUA; Ukrayna, Macaristan, Kazakistan, Japonya, Meksika ve farklı ülkelerin uzay kurumlarıyla anlaşmalar ve görüşmeler yürütmüştür.

27 Ekim 2021 tarihinde TUA ile Japonya Havacılık ve Uzay Araştırma Ajansı arasında barışçıl uzay faaliyetlerine yönelik iş birliği zaptı imzalandı. Anlaşma uzay teknolojileri, uzay bilimi, keşif çalışmaları ve uzay ortamının kullanımı gibi alanları kapsıyordu.

Mart 2026'da TUA ile İtalyan Uzay Ajansı arasında uydu teknolojileri, uzay sanayisi ve Millî Uzay Programı kapsamında geliştirilebilecek iş birlikleri görüşüldü.

APSCO ve IAF görevleri

TUA Başkanı Yusuf Kıraç, Aralık 2025'te APSCO'nun 2026-2027 dönemi Konsey Başkanı seçildi. TUA'nın açıklamasına göre Kıraç, bu göreve getirilen ilk Türk temsilci oldu.

Kıraç ayrıca 2025 yılında Uluslararası Uzay Federasyonu Başkan Yardımcılığı görevine seçildi.

IAC 2026 Antalya

77. Uluslararası Uzay Kongresi'nin 5-9 Ekim 2026 tarihlerinde Antalya'da düzenlenmesi planlanmaktadır. Organizasyon Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının koordinasyonunda, TUA'nın ev sahipliğinde ve SAHA İstanbul'un eş ev sahipliğinde gerçekleştirilecektir.

Kongrenin uzay ajanslarını, şirketleri, üniversiteleri, araştırmacıları ve uluslararası kuruluşları Türkiye'de bir araya getirmesi planlanmaktadır. Temmuz 2026 itibarıyla etkinlik henüz gerçekleştirilmemiştir. Bu nedenle ansiklopedi metninde gelecek zaman kullanılması gerekir.

Bütçe ve mali yapı

Türkiye Uzay Ajansı özel bütçeli bir kamu kurumudur. Ajansın bütçesi merkezi yönetim bütçesi içinde ayrı bir kurum bütçesi olarak yer alır.

2026 yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu'nda TUA'ya toplam 5.917.250.000 TL ödenek ayrılmıştır. Bu tutarın yaklaşık 5,7 milyar TL'lik bölümü sermaye transferlerinden oluşmaktadır. Personel giderleri için 77,384 milyon TL, sosyal güvenlik primleri için 8,376 milyon TL, mal ve hizmet alımları için 73,884 milyon TL ödenek öngörülmüştür.

Bazı açıklamalarda “uzay ve havacılık programı bütçesi” adıyla daha yüksek tutarlar görülebilir. Bu rakamlar TUA'nın kendi kurumsal bütçesinin yanında başka kamu kurumlarının uzay ve havacılık harcamalarını da içerebilir. TUA bütçesi ile bütün devlet kurumlarının uzay harcamaları aynı mali gösterge değildir.

Sayıştay raporuna göre Ajansın 2023 yılı başlangıç ödeneği 1.618.002.000 TL, yıl sonu ödeneği 1.632.464.451 TL ve gerçekleşen harcaması 882.376.996 TL oldu. Bütçe giderlerinin gerçekleşme oranı yüzde 54,05 olarak kaydedildi. Bu veriler 2023 yılına aittir.

Türkiye'nin uzay yönetimindeki yeri

TUA'nın kurulmasıyla Türkiye, uzay alanındaki politika ve koordinasyon görevlerini özel olarak bu alana ayrılmış ulusal bir kurum altında toplamaya başladı. Ajansın etkisi, doğrudan sahip olduğu üretim tesislerinden çok farklı kurumları ortak programlara bağlama, devletin uzay faaliyetlerini düzenleme ve uluslararası temsili yürütme kapasitesi üzerinden değerlendirilir.

TUA'nın başlıca kurumsal önemi şu alanlarda görülmektedir:

• Türkiye'nin ilk kapsamlı uzay stratejisinin hazırlanması

• Ay Araştırma Programının başlatılması

• Türk Astronot ve Bilim Misyonunun koordine edilmesi

• Uzay nesnelerinin ulusal kaydı ve Birleşmiş Milletler tescili

• Fırlatma ve uzay operasyonlarına ilişkin izin mekanizmaları

• Uluslararası uzay kuruluşlarında Türkiye'nin temsili

• Uzay sanayisi ve insan kaynağı politikalarının geliştirilmesi

• Kamu kurumları, üniversiteler ve şirketler arasında koordinasyon

Program takvimlerine ilişkin değerlendirme

Millî Uzay Programı uzun vadeli ve teknik açıdan zor hedefler içermektedir. Bu tür görevlerin takvimleri tasarım, test, bütçe, fırlatma hizmetleri, uluslararası anlaşmalar ve teknik riskler nedeniyle değişebilir.

Ay görevinin ilk aşaması için 2021'de açıklanan 2023 hedefi gerçekleştirilemedi. Daha sonraki açıklamalar görevin geliştirme çalışmalarının sürdüğünü gösterdi. Bu nedenle eski hedef tarihlerini güncel görev takvimi gibi kullanmak doğru değildir. Yeni bir tarih yazılabilmesi için TUA, TÜBİTAK UZAY veya görev ortakları tarafından doğrulanmış bir fırlatma takviminin açıklanması gerekir.

Millî Uzay Programındaki on hedefin tamamı aynı ilerleme düzeyinde değildir. Türk Astronot ve Bilim Misyonunun ilk görevleri tamamlanmıştır. Ay Araştırma Programı geliştirme aşamasındadır. BKZS, uzay limanı, uzay havası merkezi ve bazı sanayi yapılanmaları için çalışmalar daha erken proje veya planlama aşamalarındadır.