TÜBİTAK Uzay Teknolojileri Araştırma Enstitüsü (TÜBİTAK UZAY), Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu'na (TÜBİTAK) bağlı, uydu ve uzay teknolojileri alanında araştırma ve geliştirme yapan enstitüdür. Ankara'da Orta Doğu Teknik Üniversitesi yerleşkesinde bulunur.[1][2]

1985'te Ankara Elektronik Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü adıyla kurulan enstitü, 1995'te BİLTEN, 2006'da ise bugünkü adını aldı. 2001'den bu yana uydu geliştiren enstitü; BİLSAT, RASAT, GÖKTÜRK-2, İMECE ve TÜRKSAT 6A uydularının geliştirilmesinde görev aldı.[1][3]

Türkiye'nin ilk Ay görevi için geliştirilen AYAP-1 uzay aracı da TÜBİTAK UZAY tarafından geliştirilmektedir.[2] Enstitünün 400'ü aşkın personeli bulunmakta olup müdürlüğünü Kasım 2023'ten bu yana M. Mehmet Nefes yürütmektedir.[3][4]

Tarihçe

Kuruluş ve adları

TÜBİTAK Bilim Kurulu, 18 Ocak 1985'te Ankara Elektronik Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü'nün kurulmasına karar verdi. Enstitünün kuruluş yönetmeliği 15 Şubat 1985'te Resmî Gazete'de yayımlandı ve enstitü, ODTÜ ile TÜBİTAK arasında imzalanan bir protokolle ODTÜ yerleşkesinde kuruldu.[1]

Enstitünün adı 1995'te Bilgi Teknolojileri ve Elektronik Araştırma Enstitüsü (BİLTEN) olarak değiştirildi. TÜBİTAK Bilim Kurulu'nun 6 Mayıs 2006 tarihli kararıyla enstitü, Uzay Teknolojileri Araştırma Enstitüsü adını aldı.[1]

Uydu çalışmalarının başlaması

Enstitünün uydu çalışmaları 2001'de başladı. Türkiye'nin ilk yer gözlem uydusu BİLSAT, 2001-2003 arasında İngiliz Surrey Satellite Technology (SSTL) şirketiyle birlikte geliştirildi. Uyduda TÜBİTAK UZAY'ın geliştirdiği ÇOBAN çok bantlı kamerası ve GEZGİN görüntü işleme birimi yer aldı.[3][5]

Uydular

Tablodaki bilgiler enstitünün yayımladığı uydu bilgilerine dayanmaktadır.[5][6][7][8][9]

BİLSAT ve RASAT

BİLSAT, 27 Eylül 2003'te Rusya'nın Plesetsk üssünden fırlatıldı. Yaklaşık 129 kilogramlık uydu, 686 kilometre yükseklikteki yörüngesinden 12,6 metre çözünürlüklü pankromatik görüntüler aldı ve Ağustos 2006'ya kadar görev yaptı.[5][10]

TÜBİTAK UZAY'ın Türkiye'de tasarlanıp üretilen ilk gözlem uydusu olarak tanımladığı RASAT, 17 Ağustos 2011'de bir Dnepr roketiyle fırlatıldı. 7,5 metre pankromatik çözünürlüğe sahip uydu, üç yıllık tasarım ömrüne karşın 11 yıl görev yaptı ve 23 Ağustos 2022'de hizmetten çıkarıldı.[6]

GÖKTÜRK-2

GÖKTÜRK-2, TÜBİTAK UZAY ile TUSAŞ'ın ortak projesi olarak 2007-2012 arasında geliştirildi ve 18 Aralık 2012'de Çin'in Jiuquan üssünden fırlatıldı. 686 kilometre yükseklikte görev yapan uydu 2,5 metre pankromatik ve 5 metre renkli çözünürlükte görüntü alabilmektedir.[7][3] Uydunun kamerası Güney Koreli Satrec Initiative şirketi tarafından sağlanmıştır.[11]

İMECE ve TÜRKSAT 6A

Metre altı çözünürlüklü yer gözlem uydusu İMECE, 15 Nisan 2023'te fırlatıldı. Uydunun elektro-optik kamerası, Türkiye'de tasarlanıp üretilen ve uzay koşullarına uygunluğu kanıtlanan ilk kameradır.[8] Aynı fırlatmada TÜBİTAK UZAY'ın Asya-Pasifik Uzay İşbirliği Örgütü projesi kapsamında geliştirdiği bir küp uydu da yörüngeye gönderildi.[8]

Türkiye'nin ilk yerli haberleşme uydusu TÜRKSAT 6A'nın proje yöneticiliğini ve sistem mühendisliğini TÜBİTAK UZAY üstlendi; uydunun güç, yönetim, yönelim ve yörünge kontrolü ile elektrikli itki sistemleri enstitüde geliştirildi.[9] Uydu 9 Temmuz 2024'te fırlatıldı ve 21 Nisan 2025'te hizmete girdi.[12]

Ay Araştırma Programı

TÜBİTAK UZAY, Millî Uzay Programı'nın Ay Araştırma Programı kapsamında geliştirilen AYAP-1 uzay aracının tasarım, üretim, entegrasyon ve test çalışmalarını yürütmektedir. Yaklaşık 3,5 tonluk aracın üretim, montaj ve entegrasyonu 14 Eylül 2026'da tamamlandı; araç sistem seviyesindeki çevresel testler için TUSAŞ'ın test merkezine gönderildi.[2] Aracın hibrit itki sistemi ise DeltaV Uzay Teknolojileri tarafından geliştirilmektedir.[13]

Uydu platformları

Enstitü, uydu projelerinde Tstar adını verdiği platform ailesini kullanmaktadır:[14][2]

• TstarL: alçak yörünge yer gözlem uyduları için platform; İMECE ve onu izleyecek İMECE-2 ile İMECE-3 bu platform üzerine kuruludur.

• TstarG-100: yer eşzamanlı yörünge haberleşme uyduları için platform; TÜRKSAT 6A'da kullanılmıştır.

• TstarD-100: derin uzay görevleri için platform; AYAP-1'de kullanılmaktadır.

TÜRKSAT 6A'nın işletilmesinde de enstitünün geliştirdiği yerli görev kontrol yazılımı kullanılmaktadır.[12]

Altyapı

TÜBİTAK UZAY'da uydu alt sistemlerinin ısıl vakum, titreşim, ısıl, şok ve elektromanyetik uyumluluk testlerinin yapılabildiği test altyapıları bulunmaktadır.[15] Enstitünün Optik Sistemler Araştırma Laboratuvarı (OPMER), hassas optik üretim ve ölçüm alanlarıyla temiz odalardan oluşan yaklaşık 1.100 metrekarelik bir tesistir.[16] AYAP-1'in entegrasyon çalışmaları da OPMER'de yapılmış, ODTÜ yerleşkesinde yeni bir temiz oda ve entegrasyon merkezinin inşası başlatılmıştır.[2]

Enstitünün elektrikli itki laboratuvarında Hall etkili iticiler geliştirilmektedir. Bu kapsamda üretilen 1,5 kilovatlık HALE 1500 ve 300 vatlık HALE 300 iticileri sırasıyla TÜRKSAT 6A ve İMECE'de kullanılmıştır.[17][9][8] TÜRKSAT 6A ve AYAP-1 gibi büyük uyduların sistem seviyesindeki testleri ise TUSAŞ'ın Uzay Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezi'nde yapılmaktadır.[2]

Yönetim

Enstitünün müdürlüğüne 27 Kasım 2023'te M. Mehmet Nefes atandı. Nefes daha önce Türksat'ta uydu programları direktörü olarak çalışmıştı.[4] Nefes'ten önce enstitüyü 2019'dan itibaren Doç. Dr. Mesut Gökten müdür vekili olarak yönetmişti.[18] Enstitünün üst yönetiminde müdürün yanı sıra üç müdür yardımcısı bulunmaktadır.[19]

Dış Bağlantılar

• TÜBİTAK UZAY Resmî Web Sitesi

• TÜBİTAK UZAY — Ay Araştırma Programı