Türk Astronot ve Bilim Misyonu (TABM), Türk vatandaşlarının bilimsel görevlerle uzaya gönderilmesini amaçlayan ve Millî Uzay Programı'nın onuncu hedefini oluşturan projedir. Program, Türkiye Uzay Ajansı (TUA) ile TÜBİTAK UZAY tarafından yürütüldü; uçuş hizmetini Axiom Space sağladı.[1][2][3] Kaynaklarda "Türk Uzay Yolcusu ve Bilim Misyonu" adıyla da anılır.[4]

Program kapsamında Alper Gezeravcı, Ocak-Şubat 2024'te Axiom Mission 3 göreviyle Uluslararası Uzay İstasyonu'nda 13 deney yürüttü. Yedek astronot Tuva Cihangir Atasever ise 8 Haziran 2024'te Virgin Galactic'in Galactic 07 göreviyle yörünge altı bir araştırma uçuşu yaptı ve yedi deneye katıldı.[5][6][7]

Hedefler

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 9 Şubat 2021'de Millî Uzay Programı'nı açıklarken onuncu hedefi "bir Türk vatandaşını uzaya göndermek" olarak tanımladı ve bunun turistik bir gezi olarak değil, bir bilim misyonu olarak yapılacağını söyledi.[8]

Millî Uzay Programı Strateji Belgesi 2022-2030, programın amaçlarını Türk bilim insanlarına uzayda araştırma imkânı sağlamak, Türkiye'nin uluslararası görünürlüğünü artırmak, gençleri ve toplumu bilime yönlendirmek ve uzay biyolojisi ile kapalı ekosistemler konusunda bilgi birikimi oluşturmak olarak sıralar. Belgede "Uzay'da Türk İnsanı" ve "Uzay Biyolojisi Deneyleri" adlı iki proje öngörülmüştür.[1]

Hazırlık süreci

Programın açıklanmasından kısa süre sonra yapılan açıklamalarda, üç adayın seçilip yaklaşık iki yıl eğitim alacağı belirtilmişti; sonuçta iki aday seçildi.[9] TUA Yönetim Kurulu üyesi Lokman Kuzu'ya göre görev için hazırlıklar 2017'de Japonya Havacılık ve Uzay Araştırma Ajansı ile yapılan görüşmelerle başlamış, daha sonra ABD'li şirketlerle görüşülmüştü.[10] Proje, TÜBİTAK'ın kamu kurumlarına yönelik araştırma programı kapsamında 2021'de başlatıldı.[2]

Türkiye ile Axiom Space arasındaki uçuş anlaşması, 19 Eylül 2022'de Paris'teki 73. Uluslararası Uzay Kongresi sırasında imzalandı.[3]

Astronot seçimi

Astronot başvuruları 23 Mayıs 2022'de başladı ve süre uzatılarak 30 Haziran 2022'ye kadar sürdü. Başvuru koşulları arasında 23 Mayıs 1977'den sonra doğmuş olmak, mühendislik, fen ya da tıp alanında dört yıllık lisans derecesine sahip olmak ve çok iyi düzeyde İngilizce bilmek bulunuyordu. Seçilen adayların on yıl süreyle TUA ya da TÜBİTAK bünyesinde çalışması öngörüldü.[4]

TUA'nın Aralık 2022'deki açıklamasına göre yaklaşık 36 bin kişi başvurdu; bunların yaklaşık bini koşulları karşıladı ve 15 aday son aşamaya kaldı. Adaylar, Hava Kuvvetleri'nin Eskişehir'deki havacılık tıbbı merkezinde basınç odası ve insan santrifüjü testlerinden geçirildi.[11] Cumhurbaşkanı Erdoğan, 29 Nisan 2023'te TEKNOFEST'te Alper Gezeravcı'nın asıl, Tuva Cihangir Atasever'in yedek astronot olarak seçildiğini açıkladı.[12]

Bilimsel çağrı

Uzayda yapılacak deneyler için TÜBİTAK'ın bilim misyonu çağrısı 9 Haziran 2022'de açıldı. Çağrıya göre deneyleri öneren kurumlar donanımlarını kendileri hazırlayacak ve deneyler 1 Nisan 2023'e kadar uçuşa hazır olacaktı.[13][14] Öneriler, TUA ve TÜBİTAK UZAY'dan oluşan bir kurul tarafından bilimsel katkı, maliyet, takvim, uygulanabilirlik ve istasyonla uyumluluk ölçütlerine göre değerlendirildi.[6]

Uçuşlar

Axiom Mission 3

Alper Gezeravcı'nın görev uzmanı olarak yer aldığı Axiom Mission 3, ABD saatiyle 18 Ocak 2024'te Kennedy Uzay Merkezi'nden fırlatıldı. Ekip 20 Ocak'ta istasyona kenetlendi ve 9 Şubat 2024'te Florida açıklarında denize indi.[5][15] Gezeravcı istasyonda Türk üniversiteleri ve araştırma kurumlarının hazırladığı 13 deneyi yürüttü; deneyler malzeme bilimi, itki, yaşam destek sistemleri, bitki biyolojisi, genetik, bağışıklık sistemi ve insan fizyolojisi gibi alanları kapsıyordu.[6]

Galactic 07

Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır'a göre Gezeravcı'nın uçuşunun ardından ikinci astronotun yörünge altı uçuşu, proje anlaşmalarında kararlaştırıldığı üzere ek bir maliyet oluşturmadan gerçekleştirildi.[16] Tuva Cihangir Atasever, 8 Haziran 2024'te Virgin Galactic'in VSS Unity uzay uçağıyla yaklaşık 87,5 kilometre irtifaya ulaştı.[7] Uçuşta üçü uçuş sırasında, dördü yerde alınan örneklerle yürütülen yedi deney yer aldı; bunlardan üçü Ax-3 görevindeki deneylerin devamıydı.[16]

Sonuçlar ve faaliyetler

TÜBİTAK Haziran 2024'te deney yürütücülerini ODTÜ'de bir araya getirdi; TÜBİTAK Başkanı Hasan Mandal, sonuçların yayın ve raporlarla paylaşılacağını açıkladı.[17] TUA'nın 2024 faaliyet raporuna göre Ax-3 deneylerinden altısının sonuç raporları tamamlanmış, diğerlerinin ve Galactic 07 deneylerinin analizleri sürmekteydi. Deneylerin değerlendirildiği bir çalıştay Haziran 2025'te TÜBİTAK UZAY'da düzenlendi.[2][18]

İki astronot uçuşların ardından uzay farkındalığına yönelik etkinliklere katıldı; TÜBİTAK'a göre 2025 yılında Gezeravcı 581, Atasever 161 etkinlikte yer aldı.[19]

Maliyet ve eleştiriler

Programın Axiom Space ile yapılan sözleşmesinin bedeli resmî olarak açıklanmamıştır. TUA Yönetim Kurulu üyesi Lokman Kuzu, Mayıs 2022'de görevin maliyetinin görev süresine bağlı olarak yaklaşık 70 milyon dolar olabileceğini söylemişti.[10] Basında yer alan koltuk başına 55 milyon dolarlık rakam ise Axiom'un önceki görevlerine dayanan bir tahmindir.[20][21]

Programa yönelik eleştiriler arasında maliyet bilgisinin paylaşılmaması, bir milletvekilinin "astronot mu, uzay yolcusu mu?" sorusuyla gündeme getirdiği ücretli uçuş tartışması ve başvuru süresinin kısa tutulması bulunmaktadır.[20][21][10] Atasever'in uçuşunun 100 kilometrelik Kármán çizgisinin altında kalması da tartışma konusu olmuştur; uçuşun ulaştığı irtifa ABD'nin 50 millik astronot sınırının ise üzerindedir.[7][22]

Sonrası

Ekim 2026 itibarıyla devlet tarafından üçüncü bir Türk astronotun gönderilmesine ilişkin resmî bir plan açıklanmamıştır. Türk vatandaşı Gökhan Erdem ise Ağustos 2025'te Blue Origin'in özel bir uçuşuyla uzaya gitmiştir.[23][22]

Dış Bağlantılar

• Türkiye Uzay Ajansı — Ax-3 deneyleri

• Axiom Mission 3 — Axiom Space (İngilizce)